خانه / مقالات / مثنوی معنوی / تفسیر موضوعی / تنظیم مباحث موضوعی مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی-بحث زیان تعظيم خلق

تنظیم مباحث موضوعی مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی-بحث زیان تعظيم خلق

زیان تعظيم خلق

امیر مومنان در حکمت 37 می فرمایند:

وقال عليه السلام وَقَدْ لَقِيَهُ عِنْدَ مَسِيرِهِ إِلَى الشَّامِ دَهَاقِينُ الْأَنْبَارِ،

اين سخن را امام عليه السلام زمانى بيان فرمود كه در مسير حركتش به شام كشاورزان و دهبانان شهر «انبار» با او ملاقات كردند

فَتَرَجَّلُوا لَهُ وَاشْتَدُّوا بَيْنَ يَدَيْهِ. (و به عنوان احترام) از مركب پياده شده و با سرعت پيش روى او حركت كردند (و اين مراسمى را كه نشانه خضوع فوق‏العاده در برابر امراى ستمگر بود انجام دادند).

فقال عليه‏السلام مَا هَذَا الَّذِي صَنَعْتُمُوهُ؟ فَقَالُوا: خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا،

امام عليه السلام فرمود: «اين چه كارى بود كه كرديد؟» عرض كردند: اين رسوم و آدابى است كه ما اميران خود را با آن بزرگ مى‏داريم.

فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا يَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُكُمْ!

امام عليه السلام فرمود: به خدا سوگند زمامداران شما از اين عمل بهره‏اى نمى‏برند

وَإِنَّكُمْ لَتَشُقُّونَ عَلى‏ أَنْفُسِكُمْ فِي دُنْيَاكُمْ،

و شما با اين كار در دنيا مشقت زياد بر خود هموار مى‏سازيد

وَتَشْقَوْنَ بِهِ فِي آخِرَتِكُمْ.

و در قيامت بدبخت مى‏شويد.

وَمَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ،

 چه زيان‏بار است مشقتى كه به دنبال آن عقاب الهى باشد

در قرآن در سورة 67 و 68 احزاب در بارة کافران و عذاب آن ها که تقصیر را به گردن رهبران خود می اندازند می فرماید:

 وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا (67) رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً (68) و [نیز] می گویند: پروردگارا! البته ما [به اختیار و انتخاب خودمان] از فرمانروایان و بزرگانِ [بی دین] خود اطاعت کردیم، در نتیجه ما را منحرف کردند «67»پروردگارا! [سهم] آنان را از عذاب دوچندان ده! و کاملاً [از رحمتت] دورشان ساز !«68»

 ادامة  قصار : وَأَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ مِنَ النَّارِ.

و چه پرسود است آرامشى كه با آن امان از آتش دوزخ فراهم گردد.

الْمَشَقَّةَ ، الدَّعَةَ

. «تَشُقُّونَ» از ماده «شقاء» به معناى مشقت و «تَشْقَوْنَ» از ماده شقاوت به معناى بدبختى است

 و «دَعَة» همان آرامش است‏

در كتاب‏ صفين‏ بعد از اين جمله چنين آمده كه امام عليه السلام فرمود: «اين كار را ديگر تكرار نكنيد؛ فَلا تَعُودُوا لَهُ».[1].

در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مى‏خوانيم: روزى امير مؤمنان به سراغ اصحابش آمد در حالى كه بر مركب سوار بود. گروهى پشت سر حضرت به راه افتادند. امام نگاهى به آنها كرد و فرمود: با من كارى داريد؟

عرض كردند: نه يا اميرالمؤمنين ولى دوست داريم همراه تو راه برويم. امام به آنها فرمود:

«انْصَرِفُوا فَإِنَّ مَشْيَ الْمَاشِي مَعَ الرَّاكِبِ مَفْسَدَةٌ لِلرَّاكِبِ وَمَذَلَّةٌ لِلْمَاشِي؛

برگرديد، زيرا راه رفتن پياده در كنار سوار موجب مفسده (غرور و خودبرتربينى) براى شخص سوار و سبب ذلت براى پياده است».

سپس امام صادق عليه السلام افزود: دفعه ديگرى باز امام سوار بود و جمعى پشت سر او پياده به راه افتادند. امام عليه السلام فرمود:

«انْصَرِفُوا فَإِنَّ خَفْقَ النِّعَالِ خَلْفَ أَعْقَابِ الرِّجَالِ مَفْسَدَةٌ لِقُلُوبِ النَّوْكَى؛

بازگرديد، زيرا صداى كفش‏ها پشت سر انسان‏ها موجب فساد دل‏هاى احمقان مى‏شود (بحارالانوار، ج 41، ص 55، ح  2) (نوكى جمع أنوَك بر وزن أحمق و به معناى احمق است».

امام در بخشی از خطبة 216 نیز می فرمایند : …..

وَإِنَّ مِنْ أَسْخَفِ  حَالاَتِ الْوُلاَةِ عِنْدَ صَالِحِ النَّاسِ،. (بدانيد!) از بدترين و سخيف‏ترين حالات زمامداران نزد مردم صالح اين است

 أَنْ يُظَنَّ بِهِمْ حُبُّ الْفَخْرِ، كه گمان برده شود آنها دوست‏دار تفاخرند

 وَيُوضَعَ أَمْرُهُمْ عَلَي الْکِبْرِ, و كار آنها را بر نوعى برترى‏جويى حمل كنند،

وَقَدْ کَرِهْتُ أَنْ يَکُونَ جَالَ فِي ظَنِّکُمْ أَنِّي أُحِبُّ الْإِطْرَاءَ، من خوش ندارم كه اين فكر در ذهن شما جولان كند كه مدح و ستايش را دوست دارم 

وَاسْتماعَ الثَّنَاءِ، و از شنيدن آن لذت مى‏برم.

وَلَسْتُ ـ بِحَمْدِ اللهِ ـ کَذلِکَ، من بحمد اللّه چنين نيستم»؛

وَلَوْ کُنْتُ أُحِبُّ أَنْ يُقَالَ ذلِکَ

و به فرض كه من (به مقتضاى طبيعت بشرى) مدح و ثنا را دوست مى‏داشتم،

لَتَرَکْتُهُ انْحِطَاطاً لِلَّهِ سُبْحَانَهُ عَنْ تَنَاوُلِ آن را به جهت خضوع و تواضع در برابر خداوند سبحان ترك مى‏كردم.

 مَا هُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنَ الْعَظَمَةِ وَالْکِبْرِيَاءِ. همان خداوندى كه به جهت عظمت و كبرياييش از همه سزاوارتر براى ثنا و ستايش است

وَرُبَّمَا اسْتَحْلَي النَّاسُ الثَّنَاءَ بَعْدَ الْبَلاَء،«بسيار مى‏شود كه مردم ستودن افراد را، به جهت تلاشهايشان (در اداى حقوق) شيرين مى‏شمرند (ممكن است اين امر براى شما ايرادى‏ نداشته باشد،

فَلاَ تُثْنُوا عَلَيَّ بِجَمِيلِ ثَنَاءٍ، ولى من از شما مى‏خواهم كه) مرا با سخنان زيباى خود نستاييد

 لِإِخْرَاجِي نَفْسِي إِلَي اللهِ وَ إِلَيْکُمْ مِنَ التَّقِيَّةِ  فِي حُقُوقٍ

 به جهت اينكه در برابر خداوند و نزد شما از ترس مسئوليّت الهى حقوقتان را ادا كرده‏ام

لَمْ أَفْرُغْ مِنْ أَدَائِهَا، (چرا كه) هنوز از اداى آنها به طور كامل فراغت نيافته‏ام

وَفَرَائِضَ لاَ بُدَّ مِنْ إِمْضائِهَا، و واجباتى كه بر عهده دارم كاملا به مرحله اجرا در نيامده است»؛

فلا تكلّموني بما تكلّم به الجبابرة، با من آن‏گونه كه با زمامداران ستمگر سخن گفته مى‏شود، سخن نگوييد

ولا تتحفّظوا منّي بما يتحفّظ به عند أهل البادرة، و آن‏گونه كه مردم خود را در برابر حاكمان تندخو و  جبّار حفظ مى‏كنند محدود نسازيد

 ولا تخالطوني بالمصانعة، و به طور تصنّعى و منافقانه با من رفتار نكنيد.

 ولا تظنّوا بي استثقالا في حقّ قيل لي، هرگز درباره من گمان مبريد كه درباره حقى كه به من  پيشنهاد مى‏كنيد كوتاهى كنم (يا ناراحت شوم)

 ولا التماس إعظام لنفسي، و هرگز خيال نكنيد من در پى بزرگ ساختن خويشتنم،

 فإنّه من استثقل الحقّ أن يقال له أو العدل أن يعرض عليه، زيرا كسى كه شنيدن حق يا پيشنهاد  عدالت به او برايش سنگين باشد

 كان العمل بهما أثقل عليه. عمل به آن دو، براى او سخت‏تر و سنگين‏تر است،

 فلا تكفّوا عن مقالة بحقّ، أو مشورة بعدل،  بنابراين از گفتن سخن حقّ يا مشورت عادلانه، خوددارى نكنيد،

 فإنّي لست في نفسي بفوق أن أخطي‏ء، زيرا من (به عنوان يك انسان و نه به عنوان يك امام  معصوم) خود را بالاتر از آن نمى‏دانم كه اشتباه كنم

 ولا آمن ذلك من فعلي، و از خطا در كارهايم ايمن نيستم

 إلّا أن يكفي اللّه من نفسي ما هو أملك به منّي، مگر اينكه‏ خداوندى كه از من قادرتر است مرا از خطا حفظ كند.

در مثنوی دفتر اول از بیت ( 1849):

در بيان مضرت تعظيم خلق و انگشت نما شدن

( 1849) تن قفس شكل است تن شد خار جان

در فريب داخلان و خارجان‏

( 1850) اينش گويد من شوم هم راز تو

و آنش گويد نى منم انباز تو

( 1851) اينش گويد نيست چون تو در وجود

در جمال و فضل و در احسان و جود

( 1852) آنش گويد هر دو عالم آن تست

جمله جانهامان طفيل جان تست‏

( 1853) او چو بيند خلق را سر مست خويش

از تكبر مى‏رود از دست خويش‏

( 1854) او نداند كه هزاران را چو او

ديو افكنده ست اندر آب جو

( 1855) لطف و سالوس جهان خوش لقمه‏اى است

كمترش خور كان پر آتش لقمه‏اى است‏

( 1856) آتشش پنهان و ذوقش آشكار

دود او ظاهر شود پايان كار

سپس یک معیار کلی  به دست می دهد برای آن متکبرانی که می گویند ما از مدح شادمان نمی شویم و آن این است که هرگاه آن ها را ذم گفته شود آیا نگران و ناراحت نمی شوند ؟پس معلوم است که از مدح شادمان می شوند:

( 1857) تو مگو آن مدح را من كى خورم

از طمع مى‏گويد او پى مى‏برم‏

( 1858) مادحت گر هجو گويد بر ملا

روزها سوزد دلت ز آن سوزها

( 1859) گر چه دانى كاو ز حرمان گفت آن

كان طمع كه داشت از تو شد زيان

( 1860) آن اثر مى‏ماندت در اندرون

در مديح اين حالتت هست آزمون‏

دفتر اول ( 1861) آن اثر هم روزها باقى بود

مايه‏ى كبر و خداع جان شود

( 1862) ليك ننمايد چو شيرين است مدح

بد نمايد ز آن كه تلخ افتاد قدح‏

( 1863) همچو مطبوخ است و حَب كان را خورى

تا به ديرى شورش و رنج اندرى

 حب: در تعبيرات پزشكى، دارويى كه بكوبند و با مايع بسرشند و بشكل دانه‏ى گندم يا نخود و عدس و نظاير آنها بسازند. بحر الجواهر، در ذيل: حب.

 ( 1864) ور خورى حلوا بود ذوقش دمى

اين اثر چون آن نمى‏پايد همى‏

( 1865) چون نمى‏پايد همى پايد نهان

هر ضدى را تو به ضد او بدان‏

( 1866) چون شكر پايد نهان تاثير او

بعد حينى دمل آرد نيش جو

( 1867) نفس از بس مدحها فرعون شد

كن ذليل النفس هونا لا تسد

( 1868) تا توانى بنده شو سلطان مباش

زخم كش چون گوى شو چوگان مباش‏

( 1869) ور نه چون لطفت نماند وين جمال

از تو آيد آن حريفان را ملال‏

والسلام

[1]به قول آیه الله مکارم در کتاب پیام امام : اسلام كه به انسان‏ها شخصيت داده و آدمى را مسجود فرشتگان و اشرف مخلوقات مى‏داند و جهان را مسخر او مى‏شمرد، اجازه نمى‏دهد افراد با ايمان براى بزرگداشت امرا تن به كارهاى ذليلانه بدهند. به يقين اگر به جاى على عليه السلام معاويه بود آنها را به اين كار تشويق مى‏كرد ولى امام به آنها هشدار داد و به سه دليل آنان را بر حذر داشت.

نخست اين‏كه امرا هيچ‏گونه نفع عاقلانه‏اى از اين كار نمى‏برند، بلكه ممكن است باعث غرور و كبر آنها شود و شخصيت خود را گم كنند.

ديگر اين‏كه زحمت فوق العاده‏اى بر دوش توده‏هاى مردم مى‏افتد و گاه ممكن است در چنين شرايطى افرادى ضعيف زير دست و پا بمانند.

سوم اين‏كه اين عمل ناصالح مايه گرفتارى در آخرت مى‏شود، زيرا نوعى شرك محسوب مى‏شود.

به عكس، اگر آنها به احترامات معقول قناعت كنند و به جاى اين مشقت، آرامش را براى خود بپذيرند، آرامشى كه امان از آتش دوزخ را نيز به همراه دارد،

هم امرا گرفتار كبر و غرور نمى‏شوند و هم مردم مشقت توأم با ذلت را نمى‏بينند و هم در آخرت سربلند خواهند بود

بايد توجه داشت كه هدف از اين سخنان اين نيست كه مردم، بزرگان را احترام نكنند، بلكه منظور اين است كه احتراماتى كه نسبت به شاهان و مانند آنها داشتند و نشانه ذلت و بدبختى احترام‏كنندگان بوده و مايه غرور و نخوت احترام شوندگان ترك شود.

نكته روايت «نصر بن مزاحم»

از آنچه «نصر بن مزاحم» در كتاب‏ صفين‏ آورده استفاده مى‏شود كه‏ دهقان‏هاى شهر انبار علاوه بر اين  كار اسب‏ها و غذاهاى خوب براى امام و لشكريان و علف بسيار براى مركب‏هاى آنها را به عنوان هديه آورده بودند و امام افزون بر اين‏كه مراسم ذلت‏بار آنها را تخطئه كرد افزود: اما اين چهارپايانى كه آورده‏ايد ما مى‏پذيريم؛ ولى به عنوان خراجتان قبول مى‏كنيم و غذاهايى را هم كه آورده‏ايد در صورتى مى‏پذيريم كه قيمت آن را از ما بگيريد. (صفين، ص 144.)

البته پذيرفتن هديه مسلمان نه تنها عيب نيست، بلكه سنتى است و حتى در روايات گفته شده كه از پذيرش هديه برادران مسلمان خوددارى نكنيد، ولى هدف امام اين بوده كه اين سنت نادرست را بشكند كه براى در امان ماندن از شر امرا براى آنان هدايايى مى‏بردند و روشن سازد كه حكومت اسلامى همچون حكومت سلاطين جبار نيست  

بازدیدها: 66

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شانزده − یازده =