خانه / مقالات / مثنوی معنوی / تفسیر موضوعی / موضوع «امتحان» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

موضوع «امتحان» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

 

 

 

موضوع امتحان ، آزمایش

معنای لغوی امتحان :

این واژه از جهاتی با بلا وجه مشترک دارد

قرآن در این بارة در بارة قوم یهود می فرماید : (سورة الأعراف ) (168) (ص 172)

بنابراین مانند امتحان خوب و بد، بلای نیکو و سخت هردو وجود دارد

و در کل این دو واژه قدر مشترک بسیار دارند و می توان آن ها را مترادف دانست

2/2951تا2960

4/(1503)و (1504)

*

همانگونه که خداوند عالم هستی را می آزماید تا آنچه در درون آن است پدید آید انسان را نیز می آزماید تا آن چه درون آن ها است آشکار شود و درجات و در کات به آن ها عنایت کند

در

دفتر دوم

مولانا مثل هایی برای تبیین این مطلب می زند که خداوند چار فصل را به زمین عارض می کند تا زمین ثمرات خود را ظاهر کند ، انسان ها نیز تحت آزمایش اسماء جمال و جلال ( آسانی و سختی )قرار می گیرند تا جوهر خود را نمایان کنند:

(2951)امتحانهاىِ زمستان وخزان

تابِ تابستان،بهارِهمچوجان‏ تا2960

امتحان الهی در نگاه متفاوت در چهل و یک قسمت

یک:کافران به ایمان آزمایش می شوند

 

گروهی ایمان را به جان و دل می پذیرند و مورد لطف خداوند قرار می گیرند و گروهی نمی پذیرند

گروهی ایمان را به جان و دل می پذیرند و مورد لطف خداوند قرار می گیرند و گروهی نمی پذیرند

نمونة اول در مثنوی حکایت آن رکافر است که با دوستانش شبی مهمان رسول خداوند شد و ایمان آورد

داستان آن در ( دفتر پنجم ، از بیت

5/( 64) كافران مهمان پيغمبر شدند

وقت شام ايشان به مسجد آمدند

آغاز و در بیت زیر خطاب به رسول خدا ص عرضه داشت :

5/( 172) آب بر رو زد، در آمد در سَخُن

كاى شهيد حق ،شهادت عرضه كن‏

ایمان را پذیرفت

نمونة منفی که ایمان به کافر عرضه شد ولی نپذیرفت داستان ابوجهل است که مولانا بدان بسیار اشاره دارد از جمله در دفتر اول(1503)و(1504)

4/( 350)

آیات زیر در بارة کافرانی است که در دنیا نظیر ابوجهل ها به کفر می گرایند و در قیامت عذر می خواهند و خطاب می شود که دور شوید یعنی شما در دنیا آزمایش شدید و نمرة مردودی گرفتید

مومنون، 106تا108، ص349:

نمونة دیگر :(سوره مدثر) (31) ( ص 576) 

دو : مدعیان عاشقی به عشق امتحان می شوند :

داستان لیلی و مجنون در جهت مثبت و داستان منفی که برای عاشق رسوائی داشته است در ابیات زیر :

دفتر چهارم از بیت 40 آغاز شد

عذر خواستن آن عاشق از گناه خويش به تلبيس و روى پوش و فهم كردن معشوق آن را نيز

از (306)تا 309)

سه : امتحان پیامبران

یک : توسط خداوند که بعضی از آن ها امتحانشان پیش از این عالم بوده است و همان گونه که در آن عالم رفتار کرده اند در این عالم رفتار می کنند و عکس العمل نشان می دهند

2/(2969)تا (2972)

انبیاء الهی دیگر نیز مورد آزمایش قرار گرفته اند از جمله قران استقرار تخت بلقیس برای سلیمان را وسیله ازمایش او قرار می دهد

ایه(40) (ص380) (سوره النمل)

مثنوی در دفتر چهارم تخت بلقیس را وسیلة آزمایش او بیان می کند که او از همه چیز گذشت مگر تخت خود

4/( 862) و( 863)

4/( 864) و( 865)

4/( 869) و( 870)

4/( 873) و( 874)

چاره كردن سليمان عليه السلام

در احضار تخت بلقيس از سبا

4/( 903) تا( 908)

سپس اوصاف تخت را می کند و می فرماید که دور از انتظار نبود که بلقیس دیده با تخت خویش داشت

در این باره قرآن:

(سوره ص) (24) (ص 454) قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ…

3/( 1954) همچو داودم نود نَعجه مراست

طمع در نَعجة حريفم هم بخاست

(سوره ص) (34) (ص 455) وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ

نظیر آن پادشاه که دلبستة پسر بود و خواست او را داماد کند:4 /( 3085)و ( 3086)

در آیة 124 سورة بقره ،خداوند حضرت ابراهیم ع را به کلمات آزمود

در بارة ذبح إسماعيل: الصافّات: 106.

قابل دقت است که این عالی ترین رتبه ای هست که در آزمایش به بندگان مُخلَص می دهند

آزمایشات ابراهیم تنها دراین آیه نبوده است بلکه آزمایشات دیگری نظیر سر بریدن فرزند و امثال آن در قرآن آمده است منتها فرقی که این آزمایش با دیگر آزمایشات او دارد این است که چون به کلمات آزمایش شد بالا ترین مقام را به او دادند

ولایت امامان اگر مورد آزمایش کسی قرار گیرد بالا ترین مقام انسانیت که آن امامت است را به او می دهند و این لطفی که شامل یکی از شیعیان علی ع یعنی حضرت ابراهیم ع  شد

صافات آیة 83: وَإِنَّ مِن شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ 

شواهد قرآنی و روائی در بارة آزمون از دیگران

انسانها یا مانند اولیاء طاهرین علیهم صلوات الله دارای کمال مطلقند و یا مانند انبیاء اولو العزم دارای کمال نسبی هستند

ویا مانند انسانهای معمولی ناقصند و باید روبه جانب تکامل گام بردارند

چنانکه در (ص396 سوره العنكبوت) آیه 2 ذکر شده

آزمایش در باره ناقصانِ از مومنان سبب تکامل و در باره ناقصان از غیر مومنان خود عذاب است

ابتلا، صالحان را مقرب سازد و طالحان را مطرود ، مولانا (دفترچهارم2920-2915) )( ابیات خواهد آمد)

ابتلا با مغضوب خدا شدن فرق دارد مولانا (دفترسوم 2593 -2592)) ( ابیات خواهد آمد)

و در باره انبیاء سبب ارتقاء درجه و اکملیت است آیه (124) (ص 19) (سوره البقره)

در باره اولیاء طاهرین اصلا آزمایش معنا ندارد چون آنان معصومان و مطهرون اند و با این ویژگی خلق می شوند

الامام علی(ع): إنّ البلاءَ لِلظّالمِ أدَبٌ، و للمؤمنِ امتِحانٌ و للأنبیاءِ دَرَجه.(البحار: 67/235/54)

گفتنِ خليل مر جِبرئيل را عَلَيْهِما‌السّلام،

چون پرسيدش كه الَكَ حاجَةٌ؟

خليل جوابش داد كه اَمَا اِلَيْك فَلا

4/( 2974) تا( 2977)

در بارة موسى ع‏: «وَ فَتَنَّاكَ فُتُوناً»، طه: 40.

وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى (131)

دو : توسط کفار و دشمنان که سبب ظهور معجزات از آنان می شود ،در داستان فرعون و موسی ع

4/(310)

چهار: هیچگاه نباید کوچک بزرگ را بیازماید:

3/936و 937

4/(353 )تا (387 )

4/(311)تا317

پنج : خداوند دست از آزمایش انسان ها بر نمی دارد تا هرکسی بداند جایگاهش کجاست

( سورة الأنبياء) (35) (ص 324) (سورة الزمر) (49).(ص 464) (سوره الحج) (11) (ص 333) 

در اثر آزمایش مومن و کافر خود را می نمایانند:

(سورة المائدة) (94) (ص123) الامـام عـلـي (ع ) :

عـن الصادق (ع ) :

دفتر چهارم( 3588)و ( 3589)

شیطان وسیلۀ آزمایش خداوند است

(سوره الحج) (53) (ص 338)

2/(2672)تا(2699)

1/2456تا2458

شش : انسان ها در اثر آزمایش به سه گروه کلی تقسیم شدند سابقان در ایمان و اصحاب میمنه و اصحاب مشئمه

سابقون پیش از آمدن به دنیا آزمایش شدند

4/( 1505)تا( 1514)

6/1

در امتحان های الهی، بیشتر آدمیان رسوا می شوند

2/(2498)تا 2500

6/2

بلعم باعور و ابلیس در امتحان الهی خوار شدند

آمن بودن بلعم باعور كه

امتحان‏ها كرد حضرت او را و

از آنها روى سپيد آمده بود

(سورة الأعراف ) (175) (ص 173)

3/( 747)

آزمون الهی از خود شیطان 16 اعراف و 39 حجر

1/( 2946)تا( 2950)

1/( 3296)و( 3297)

2/( 257)تا260

2/( 630)تا( 642)

3/( 2299)

3/( 2758)و( 2759)

4/( 1389)تا( 1393)

5/( 1922)تا( 1925)

6/(406)

6/(2155)

 

6/3

ابتلای بندگان، سبب متمایز شدن آنان از یکدیگر است

خداوند دست از آزمایش انسان ها بر نمی دارد و به جنبه های گوناگون می آزماید تا هرکسی بداند جایگاهش کجاست

(179) (ص 73) (سورة آل‏عمران) انفال 37 لِيَمِيزَ.. (سوره محمد) (31) (ص510) وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ…

فلسفة بعثت انبیای الهی برای آشکار شدن جوهر انسان ها است (سوره البقره) (213) (ص 33)

(سورة المائدة) (48) (ص116)

4/( 3030)تا( 3035)

«213 بقره، 118 هود، 19 یونس و 8 شوری

فلسفه آزمایش : (آل عمران، 179) و (154) (ص 70) (سورة آل‏عمران) (140) (ص 67) (سورة آل‏عمران)و (141) (ص 68) (سورة آل‏عمران)و(142) (ص 68) (سورة آل‏عمران)و (16) (ص189) (سوره التوبه) عـن امیر المومنین (ع ) : فـي تـقـلـب الاحـوال عـلـم جواهرالرجال , والايام توضح لك السرائر الکامِنَه : ( بحار: 77/286/1)

امتحان معیار ترفیع است :4/(368)تا(373) (سوره الكهف) (7) (ص294) (سوره هود) (7)(ص222)

مجاهدان جزء احسن عملا می باشند(سوره محمد) (31) (ص510)

31681 /و 3166، 3165/1

1/ 3934 و 35 و 36

4/( 4178)تا( 4188)

سوال موسی ع که چرا کافران را آفرید و آن ها را هلاک کرد و پاسخ خداوند

4/( 3015)تا( 3028)

3/( 1504)و 1505

شوری/8/ص483

تمثيل گريختن مؤمن و بى‏صبرى

او در بلا، به اضطراب و بى‏قرارى نخود

و ديگر حوايج در جوش ديگ و بر

دويدن تا بيرون جهند

سوم ( 4159)تا4165

بقره/ 124/ص19: وَ إِذِ ابْتَلىَ… آل عمران /186/ص74 و انفال/ 17/ ص179و ذاریات/ 56/ ص523 و کهف/7/ص294 و

پیامبر(ص) فرمودند:وَاِنَّ اللهَ اِذااَحَبَّ قَوماًابتَلاهُم

دعوى طاوسى كردن آن شغال

كه در خم صبّاغ افتاده بود و دعوی فرعون که خود را برتر از موسی وهارون می دانست

3/( 766)تا789

الامام علي (ع ) – في ابتلاء الملائكة بسجدة آدم

4/ ( 3029) و جواب دادن قاضى صوفى را

6/(1747)تا 1752

تفسير وَ لَتَعرِفَنَّهُم فِى لَحنِ القَولِ

سوم( 790)

846- 845 /2

نهج البلاغه، كلمات قصار: 26 (سوره البقره) (249) (ص 41)فَلَمَّا…. ( سوره العنكبوت) (10) ( ص 397) و الفجر: 15، 16.

هفت : کسی که خود را بیازماید و در رفع عیب خود بکوشد در پی امتحان دیگران برنیاید(4/368-367)

هشت: خداوند به تمام اشیاء عالم انسان ها را می آزماید

صابران در آیة زیر در زمرة احسن عملا می باشند

(سوره البقره) (155) (ص 24) (سوره البقره) (156) (ص 24)

بلا موجب رسیدن به کمال می شود

(دفترسوم4188-4178))

الامام علی(ع)… و لمّا حُمِلَ علیُّ بنُ الحسینِ (ع)… (سورة الأنفال) (28) (ص 180) وَاعْلَمُواْ(سوره التغابن) (15) (ص 557) 

خداوند با همه چیز انسان را امتحان می کند از آن جمله عامل رنج و ترس است

4/ ( 2913)تا( 2920)

برای مثال انسان های ترسو در میدان جنگ از ترس جان پا به فرار می گذارند

تهديد فرستادنِ سليمان عليه‌السّلام پيشِ بلقيس

كه اصرار مينديش بر شِرك و تأخير مكن‏

4/( 781)تا ( 781)

( سورة الأنعام ) (165) (ص 150)وَهُوَ

آزمودن به سختی ها برای خالص کردن بندگان است

1/(232)و 233

1/ (41)و 42

نه: امتحان های الهی دائمی است

(دفتردوم815)

(سوره التوبه) (126) (ص207)

3/( 743)

300/ 1

دهم: نتیجه امتحان:

2/(2961)تا(2968)

یازدهم : ابتلا با مغضوب خدا شدن فرق دارد

3/( 2592) تا 2594 (بقره، 7): خَتَمَ

دوازده: خداوند امتهای قبل را هم ازموده است مثلا در باره قوم یهود در آیه(168) (ص 172) (سورة الأعراف) وَ قَطَّعْنَاهُمْ و (سورة الأعراف ) (155) (ص 169) و طه : (85) و 90 و (عنكبوت، 2، ص396) أَ حَسِبَ النَّاسُ …( سوره العنكبوت) (3) (ص396) 

انسان امتحان را دوست ندارد ولی خداوند دست بر نمی دارد

6/(4794)تا(4796)

(سوره القمر) (27).(ص 529) 

1/81تا90

1/863تا864

1/1615تا1620

1/1626تا1631

1/2969تا2973

1/2980

2/306تا322

1/3449

1/3446و 3447

1/3459تا3461

2/769تا775

2/1777تا1815

3/3266تا( 3267)

3/( 3270)تا3279

3/( 3286)

3/( 3301)تا3330

3/( 3338)تا( 3340)

3/( 3343)تا3346

3/( 3366)تا( 3367

4/33

4/( 1637)تا( 1639

4/)( 2717)تا( 2719)

2/(2684) تا(2685)

سیزده : حتی از فاسقان نیز امتحان می گیرد(سورة الأعراف ) (163) (ص 171)

از آن جمله است آزمایش بعضی به بعض دیگر (4) )ص507 سوره محمد)

چهارده:ازمایش الهی در اختلاف بین مخلوقات در غنا و فقر ، صحت و بیماری ، و امثال ان است و حتی شریعتهای مختلف یک نوع ازمایش است چنانکه در ایه( سورة الأنعام ) (53) (ص 134)وَكَذَلِكَ فَتَنَّا… و (سورة المائدة) (48) (ص116)

رفعت درجه بعضی بر بعضی نیز برای ازمایش است ایه (165) (ص 150) (سورة الأنعام) و(سوره الفرقان) (20) ( ص 361) 

مومنان را به وسیلة امکانات بیشتری که به کافران می دهد می آزماید

( سوره النحل) (92) (ص277) 

امتحان کفار به ایمان : الممتحنة: 10. ص 550

امتحان کفار به تاخیر عذاب در دنیا

( سورة الأنبياء) (111) (ص 331) 

پانزده: عهد هائی که انسانها می بندند که به اصولی پایبند باشند ، خود وسیله ازمایش الهی است چنانکه در ایه(92) (ص277) ( سوره النحل)

شانزده : انبیا خود وسیلة آزمایش قوم خود می باشند

در اثر آزمایش مومن و کافر خود را می نمایانند:

4/(3588تا3589/4)

( سوره مومنون) (30) (ص344) و (سوره الدخان) (17) (ص496 و(س الإسراء)(60)(ص288 ) و الحجرات: 3.

هفده: ازمایش الهی گاهی به نیتها است

( سورة آل‏عمران) (154) (ص 70) ث

هجده:

امتحان الهی در مورد هر کسی به گونه ای است

6/ (1736)تا(1738)

نوزده:

آزمایش از انسان ثابت می کند که آسمان و زمین به حق خلق شده است و عبث نیست(سورة الأحقاف)(3)(ص 502) المؤمنون: 115و الدخان: 38، 39.و العنكبوت: 5. و طه: 132. الأنبياء: 105. (سوره الجن) (16) (ص 573) (سوره الجن) (17) (ص 573)

بیست:

در برابر آزمایشات الهی جز تسلیم شدن چاره ای نیست وگرنه آنقدر آزمایش می گیرند تا تو را تسلیم کنند

تمثيل صابر شدن مؤمن چون

بر شرّ و خير بلا واقف شود

3/( 4196)تا سوم( 4202)

بیست و یک:

سختی آزمایش مومن : (214) (ص 33) (سوره البقره) الامام الصادق:.( الکافی: 2/252/1) و(بحار: 68/221/11) رسول الله: المؤمنُ .. ( کنزالعمال:809) الامام الباقر ( البحار: 81/196/53)

بیست و دو :

کسی که آزمایش نشود مورد غضب خداست (33) (ص 491 سورة الزخرف) (34) (ص 492 سورة الزخرف)

الامام صادق:.( نور الثقلین: 4/599/31)

بیست و سه:

امتحان و بلا نعمت است

رسولُ الله:.( بحار: 67 / 241/69)

الامام صادق: الکافی: 2/260/2)

 

بیست و چهار:

نقش اعمال بد در پیش آمدن امتحان ها و بلا ها

(30) (ص486) (سوره الشوري) (165) (ص 71) و (سورة آل‏عمران)و(41) (سوره الروم ص 408) و رسولُ الله:.( الدعوات للراوندی: 123/304)

بیست و پنج:

خداوند به وسیله بلا به مومن ارج می نهد

الامام الصادق:.( 67/231/47) و ( البحار: 67/207/8)

بیست و شش:

بلا موجب بیدار شدن از خواب غفلت می شود

(130) (ص 165) (سورة الأعراف)

و (126) (ص207) (سوره التوبه)و(21) )ص417)(سوره السجده)و الامام علی(ع)( غررالحکم: 4046/4047)

 

بیست و هفت:

پاک شدن گناهان بوسیله بلا

الامام علی(ع):.( بحار: 81/188/45)

بیست و هشت

امتحان و بلا نشانه محبت خدای سبحان است

الامام صادق:.( الکافی: 2/253/6) و رسول الله(ص):.( البحار: 81/188/45)

بیست و نه:

بلا موجب عشق به دیدار خدا می شود

رسول الله:.( البحار: 81/ص194/52)

الامام صادق (ع):.(البحار: 67/212/16).

سی:

مومن نباید خود از خدا بلا بخواهد ولی اگر بلا به او روی کرد صبر کند

الامام صادق(ع):.البحار( 81/173/9)

وصیت کردن پیغامبر علیه السلام مر آن

بیمار را و دعا آموزانیدنش

2/(2551)تا (2553)

سی و یک:

حالت مومن در هنگام بلا و خوشی یکی است.

الامام علی(ع):.(البحار: 78/23/89)

سی و دو:

مبتلا شدن مومن به سود اوست

الامام الصّادقُ (ع): (البحار: 72/331/14)و الامام باقر(ع):.( التمحیص: 57/114).

سی و سه:

سخت ترین آزمایش بندگان مهلت در معصیت است ؟

سوره آل عمران آیه 178: (178) (ص 73) (سورة آل‏عمران) الامام علی(ع):.( البحار: 73/383/8)

سی و چهار:

سخت ترین بلاها فقر و بیماری بدن و قلب است؟

الامامُ علیُّ (ع):.(البحار: أمالی الطوسّی: 146/240)

سی و پنج:

فرج بعد از شدت

رسول الله (ص):.(البحار: 77/165/2) الامام علی (ع):.( البحار: 78/12/70) الامام الصادق (ع): تحف العقول: 357)

سی و شش:

دعا به هنگام بلا

(156) (ص 24) (سوره البقره)

فیما أوحی اللهُ إلی موسی: ِ.( البحار: 84/259/57)

الامام علی(ع):.( البحار:77/270/1)

الامام الرِّضا (ع):.( البحار: مهج الدعوات: 333)

سی و هفت:

دعا در هنگام دیدن فرد بلا زده

الامام الصادق (ع):.(البحار: 17)

سی و هشت:

کسی که به خاطر تو بلا می بیند مستحق دلسوزی از طرف توست

الامام علی (ع):. (غرر الحکم: 9166)

سی و نه:

ابتلا باعث آشکار شدن گوهر درون است

3/( 680)تا( 687)

قصّه هاروت و ماروت و دليرى ايشان

بر امتحانات حق تعالى

3/797 تا ( 807)

(دفترچهارم822-819) )   (دفتراول3219-3217) – (دفترچهارم2306-2303) – (دفترچهارم3855-3849) – (دفترسوم686-682) -(دفترسوم4010-4005)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بازدیدها: 482

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

16 − 2 =