خانه / مقالات / مثنوی معنوی / تفسیر موضوعی / موضوع «هستی شناسی، جزء و کل» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

موضوع «هستی شناسی، جزء و کل» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

دفتر چهارم

(هستی شناسی ، جزء و کل)

(125) باد را ديدى كه مى‏جنبد؟ بدان!

باد جنبانى_ است اينجا، {باد ران}

(126)مِروَحَة تصریفِ صُنعِ ایزدش

زد بر این باد و، همی جُنبانَدَش

مِروَحَه: بادبزن.

(127) جزو بادى_ كه به حكمِ ما، در است

باد بى‏زن، تا نجنبانى، نَجَست‏

جزو باد: باد اندك، بادى كه به وسيله باد بى‏زن مى‏وزد.

(128) جنبش اين جزوِ باد، اى {ساده مرد}!

بى‏تو و، بى‏باد بى‏زن، سر نكرد

(129) جنبشِ بادِ نَفَس، كاندر لب است

تابعِ تصريفِ جان و، قالَب است

مثال دیگر: نفَس که از دهان بیرون می آید به فرمان روح و جسم است

جنبش باد نفس…: تا جان نباشد نفس در حركت نيايد.

(هستی شناسی ، نسبیت )

(130) گاه، دم را مدح و پيغامى_ كنى

گاه دَم را، هجو و، دُشنامى_ كنى

توحید افعالی:

(131) پس بدان! احوالِ ديگر بادها

كه ز جزوى_ كُلّ ،همى‏بيند نُها (نُهی)

نُهى: جمع نُهيَة: خرد، عقل.

(132) باد را ،حق، گه بهارى، مى‏كند

در دِيَش، زين لطف، عارى، مى‏كند

(133) بر گروهِ عاد، صرصر، مى‏كند

باز، بر هودش، معطّر مى‏كند

صرصر: باد تند.

(134) مى‏كند يك باد را، زهرِ سَموم

مر صبا را، مى‏كند {خُرّم قُدوم‏}

سَموم: باد سوزان و گرم.

(135) بادِ دم را، بر تو، بنهاد او اساس

تا كُنى هر باد را، بر وِى قياس‏

بادِ دم: نفس.

(136) دم، نمى‏گردد سخن، بى‏لطف و قهر

بر گروهى_ شهد و، بر قومى_ است، زهر

(137) {مِروحه جنبان}، پى اِنعامِ كس

وز براى قهرِ هر پشّه و، مگس‏

انعام: آسوده ساختن، آرام بخشيدن، بخشیدن چیزی به کسی از راه نیکوکاری، نعمت دادن. در اینجا به معنای آسایش بخشی و راحتی دادن به دیگری است.

یک نتیجه گیری کلی:

(138) مروحة تقديرِ ربّانى، چرا

پر نباشد ز امتحان و، ابتلا

(139) چون كه جزوِ بادِ دم، يا مِروَحَه

نيست الاّ مفسده يا مَصلَحَه‏

(140) اين شمال و، اين «صبا» و، اين «دَبور»

كَى بُوَد از لطف و، از انعام دور؟

« (در مسند احمد، ج 1، ص 233. مَغازى واقدى، ج 2، ص 476 آمده است از قول پیامبر ص که فرمودند: «اِنّى نُصِرتُ بِالصَّبَا وَ اِنَّ عَاداً اُهلِكَت بِالدَّبُورِ.»(همانا من به وسیله باد صبا یاری شدم و قوم عاد به وسیله باد دبور هلاک شدند)»

موضوع جزء و کل:

(141) يك كفِ گندم، ز انبارى_ ببين

فهم كن، كآن جمله باشد همچنين‏

     يك كف گندم…: نظير: مشت نمونه خروار است.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         

(142) كُلِّ باد از برجِ بادِ آسمان

كَى جِهد بى‏مِروَحِة آن باد ران؟‏

برج باد: انقروى و به پيروى از او نيكلسون آن را كره هوا معنى كرده‏اند. ولى مى‏توان گفت مقصود برج‏هاى بادى است. برج‏هاى بادى: جوزا، ميزان، و دلو است. (غياث اللغاث)باد كل از برج بادى : (به عقيده منجمين برجهاى دوازده‏گانه كه در آسمان از ستارگان تصوير شده سه برج آبى و سه برج آتشى و سه برج خاكى و سه برج بادى هستند) مروحة باد ران: استعارت از قدرت پروردگار.

(143) بر سَرِ خِرمن، به وقتِ انتقاد

نه كه فلاّحان ز حق، جويند باد؟

انتقاد: جدا كردن كاه از دانه، در اصل به معنی تمییز دادن و جدا کردن سکّه های حقیقی از سکّه های تقلّبی است.

(144) تا جدا، گردد ز گندم، كاه‏ها

تا به انبارى_ رود، يا چاه‏ها

چاه: چاه‏هايى در زمين مى‏كندند و ديوارهاى آن را مى‏اندودند و گندم را در آن ذخيره مى‏كردند نظير سيلوهاى امروز.

(145) چون بماند دير، آن بادِ وزان

جمله را، بينى به حق {لابِه كنان}‏

(146) همچنين، در طلقِ آن بادِ وِلاد

گر نيايد، بانگِ درد آيد، كه داد

طَلق: به درد زائيدن مبتلا گرديدن. وِلاد: زاییدن. باد ولاد: مى‏پنداشتند كه چون هنگام زادن رسد باد در رحم زن مى‏پيچد.

(147) گر نمى‏دانند كِش، راننده اوست

باد را، پس، كردنِ زارى، چه خوست؟‏

(148)اهل كشتى، همچنين جوياىِ باد

جمله خواهانش، از آن ربُّ العباد

(149) همچنين، در دردِ دندان‏ها، زِ، باد

دفع مى‏خواهى، به سوز و، اعتقاد

باد موجب درد دندان: اطبای قدیم ،مى‏پنداشتند كه درد دندان از باد است.

(150) از خدا {لابه كنان}، آن جُنديان

كه بده بادِ ظفر، اى كامران‏!

جُندی: سپاهی، یک نفر از سپاهیان.

(151) رقعة تعويذ، مى‏خواهند نيز

در شكنجة طلقِ زن، از هر عزيز

رقعه تعويذ: آن چه بر بازوى زن زائو بندند تا وضع حمل او آسان شود. شكنجه طلق: رنج فراوان زادن.

(152) پس همه، دانسته‏اند آن را، يقين

كه فرستد، باد «رَبُّ العالَمين»‏

«این مطلب در سوره های اعراف، 57، ص157 و حجر، 22، ص263 و فرقان، 48، ص364 و نمل، 63، ص382 و روم، 46، ص 409 و بسیاری از آیات دیگر بدان اشاره شده است و خداوند را ارسال کنندۀ باد می نامد»

(153) پس يقين در عقلِ هر داننده، هست

اينكه با جنبنده، جنباننده هست‏

(154) گر تو او را ،مى‏نبينى در نَظر

فهم كن آن را، به اظهارِ اثر!

(155) تن به جان جنبد، نمى‏بينى تو جان

ليك از جنبيدنِ تن، جان بدان!‏

به عنوان مثال: تن به وسیلۀ جان می جنبد ولی تو جنباندن جان را نمی بینی، از جنبیدن تن به بودن جان پی ببر

***

( 2611) خود كه يابد اين چنين بازار را

كه به يك گُل مى‏خرى گلزار را

چنین بازار پر سودی کجا پیدا می شود که یک گل بدهی و گلزاری را بخری

(پاورقی :توبه/ 111/ص204: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَتِلُونَ فىِ سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فىِ التَّوْرَئةِ وَ الْانجِيلِ وَ الْقُرْءَانِ وَ مَنْ أَوْفىَ‏ بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُواْ بِبَيْعِكُمُ الَّذِى بَايَعْتُم بِهِ وَ ذَالِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

خدا از مؤمنان جانها و مالهايشان را خريده به اين (بهاء) كه بهشت از آن آنها باشد (در عوض) در راه خدا كارزار كنند، بكشند و كشته شوند، اين وعده حقى است بر او كه در تورات و انجيل و قرآن ذكر فرموده، و كيست كه به پيمان خويش از خدا وفادارتر باشد؟ به معامله پر سود خويش كه انجام داده‏ايد شادمان باشيد، كه اين كاميابى بزرگ است)

( 2612) دانه اى را صد درختستان عوض

حبّه اى را آمدت صد كان عوض

( 2613) «كَانَ لِلَّه» دادن آن حبَّه است

تا كه «كَانَ اللَّه لَهُ» آيد به دست‏

( 2614) ز آن كه اين هُوىِ ضعيف بى‏قرار

هست شد ز آن هُوىِ ربِّ پايدار

( 2615) هوى فانى چون كه خود فا او سپرد

گشت باقى دائم و هرگز نمرد

فاسپردن: تسليم كردن. فانى شدن (در حق).

 

( 2616) همچو قطره خائف از باد و ز خاك

كه فنا گردد بدين هر دو هلاك‏

( 2617) چون به اصل خود كه دريا بود جَست

از تفِ خورشيد و باد و خاك رَست

( 2618) ظاهرش گم گشت در دريا و ليك

ذات او معصوم و پا بر جا و نيك‏

( 2619) هين بده اى قطره !خود را بى‏ندم

تا بيابى در بهاى قطره، يم‏

( 2620) هين بده اى قطره خود را اين شرف

در كفِ دريا، شو آمن از تلف‏

( 2621)خود كه را آيد چنين دولت به دست

قطره را بحرى تقاضا گر شده است‏

« ای فرعون موسی علیه السلام خواستار تو شده است»

( 2622)اللَّه اللَّه زود بفروش و بخر

قطره اى ده ،بحر پُر گوهر ببر

( 2623) اللَّه اللَّه هيچ تأخيرى مكن

كه ز بحر لطف آيد اين سخن‏

( 2624)لطف اندر لطف اين، گُم مى‏شود

كاسفَلى_ بر چرخِ هفتم مى‏شود

( 2625)هين كه يك بازى فتادت بو العجب

هيچ طالب اين نيابد در طلب‏

بازى بو العجب: پيش آمد شگفت. كنايت از دعوت الهى.

***

( 3253) يارِ فرعونِ تنيد اى قومِ دون!

ز آن نمايد، مر شما را، نيل، خون‏

فرعون تن: یعنی تنی که مانند فرعون، سرکش و طاغی است، زیرا شهوات بر او مسلّط است.

( 3254) يار موسىِّ خرَد، گرديد زود!

تا نماند، خون و، بينيد آبِ رود

***

( 3259) كُلِّ عالم، صورتِ عقل كُل است

كوست باباىِ هر آنكَ اهلِ «قُل» است

پیرامون موضوع جزء و کل و عقل کل وصادر اول و وجود منبسط و حقیقت محمدیه و نفس رحمانی و امثال آن : همة عالم صورتی از عقل کل است: او پدر كسانى است كه طرف خطاب او در لفظ قل( بگو) هستند

«قُل» : بسیاری از آیات قرآن با قل شروع می شود از جمله سورة ناس

اهل قل: انسان حیوان ناطق است و سخن می گوید

عقل كل: عقل اول. صادر نخست، و از آن تعبيرهاى ديگرى نيز شده است.

« سامانه انسان را ترسیم میکند که دارای نفس ناطقه است و

بيان آن چنین است كه مجموع عالم صورت عقل كُلّ است، چون با عقل كل به كژ روى و جفا كنی، صورت عالم تو را غم فزايد اغلب احوال، چنان كه دل با پدر بد كردى صورت پدر غم فزايد تو را و نتوانى رويش را ديدن، اگر چه پيش از آن، نورِ ديده، بوده باشد و راحت جان»

( 3260) چون كسى با عقلِ كل، كفران فزود

صورت كُل، پيش او هم، سگ نمود

سگ: زشت، ناپسند.

( 3261) صلح كن با اين پدر، عاقى بِهِل!

تا كه فرش زر نمايد، آب و گِل‏

عاقی: معادل عُقوق به معنی سرکشی و نافرمانی.بِهِل: ترک کن، واگذار.

***

اطوار و منازل خلقت آدمى از ابتدا

اطوار: جمع طور: حالت، حد.

( 3637) آمده اوّل، به اقليمِ جَماد

وز جمادى، در نباتى، اوفتاد

هبوط انسان به عالم طبیعت و سیر صعودی او : :آدمى ، اول به اقليم جماد آمد و از عالم جمادى به عالم نباتى در افتاد

«اَلَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ اَلْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ. 32: 7 (سجده، 7)

از جمادى مردم و نامى شدم

وز نما مردم به حيوان بر زدم‏3899/ 3

شبسترى در گلشن راز:

بدان اول كه تا چون گشت موجود

كه تا انسان كامل گشت مولود

در اطوار جمادى بود پيدا

پس از روح اضافى گشت دانا

پس آن گه جنبشى كرد او ز قدرت

پس از وى شد ز حق صاحب ارادت‏

به طفلى كرد باز احساس عالم

در او بالفعل شد وسواس عالم‏

چو جزئيات شد در وى مرتب

به كليات ره برد از مركب‏(گلشن راز، ابيات 316- 320) »

( 3638) سال‏ها اندر نباتى، عمر كرد

وز جمادى، ياد نآورد از نبرد

علت این به یاد نیاوردن: بین این دو عالم تضاد هست

نبرد: كنايت از تضادى كه بين عالم نباتى و جمادى است.

( 3639) وز نباتى، چون به حيوانى، فتاد

نآمدش حال نباتى، هيچ ياد

( 3640) جز همين ميلى_ كه دارد سوى آن

خاصه در وقت بهار و، ضيمران

ضَيمُران: ريحان، ريحان دشتى، شاه اسپرغم.

( 3641) همچو ميلِ كودكان، با مادران

سِرِّ ميل خود، نداند در لبان‏

به عنوان مثال: كودك به سوی مادر میل می کند و بدون آن که بداند ،لب او به طرف پستان مى‏رود

«این مادر مثال عالم طبیعت است که در دامنة آن، انسان آرام می گیرد»

لِبان: شیرخوارگی، شیردادن. و مثل ميل فوق العاده هر مريد تازه نسبت به پير.

( 3642) همچو ميلِ مفرطِ هر نو مريد

سوى آن پيرِ {جوان بختِ} مجيد

مثال دیگر:مانند تبعیت مرید از مراد جوان بخت با عظمت

مُفرِط: از حد درگذرنده، فراوان. نومرید: مرید مبتدی و تازه راه افتاده.

( 3643) جزوِ عقلِ اين، از آن عقلِ كل است

جنبش اين سايه، ز آن شاخِ گُل است‏

حکمت غیبی آن:عقل جزئى اين كودك و مريد ، از آن عقل كلى است و اين چون سايه ای است از آن شاخه گل و جنبش آن هم از جنبش عقل کل است‏

( 3644) سايه‏اش فانى شود آخِر، در او

پس بداند سرِّ ميل و، جست و جو

فنای جزء در کل

و سرانجام روزی این سايه، در اصل خود فانى می شود و راز ميل و جستجوى خود را خواهد فهميد

( 3645) ساية شاخِ دگر، اى {نيك بخت}!

كى بجنبد گر نجنبد اين دِرخت‏؟

به عنوان مثال : جنبیدن سايه درخت كى ممكن است مگر با جنبش درخت

( 3646) باز از حيوان، سوىِ انسانيَش

مى‏كشيد آن خالقى_ كه دانيَش‏

تکامل در مرحله انسانی : انسان پس از آمدن در مرحله حیوانی، باز هم آن خالقى كه  قدرت او را مى‏دانى از عالم حيوانيت او را به سوى انسانيت مى‏كشد

( 3647) همچنين اقليم، تا اقليم، رفت

تا شد اكنون عاقل و، دانا و، زفت‏

مرحله تکامل تا ولی عاقل شدن: او همچنان از اقليم به اقليم آورده شد تا اكنون که عاقل و دانا و بزرگ است

اِقلیم: کشور، ولایت، مملکت. در اینجا منظور مرتبۀ استکمالی انسان است.زفت: بزرگ، ستبر. در اینجا به معنی رشید و نیرومند است.

( 3648) عقل‏هاىِ اوّلينش، ياد نيست

هم از اين عقلش، تَحوُّل كردنى_ است‏

در تمام این مراحل نسیان دست از انسان بر نمی دارد : عاقل از مراحل و پیشینه عقل ناقص خود یاد نمی آورد ولی آثار آنها در او هست و روزی نیز از این مرحله نقل مکان می کند و متحول می شود

( 3649) تا رَهد زين عقلِ پر حرص و، طلب

صد هزاران عقل بيند، بو العجب‏

تکامل عقل تا رهایی از تعلقها : با این تحول ،از اين عقل جزئی که با حرص و طلب کاذب است رهايى يافته و صد هزاران عقل بو العجب را می بيند

( 3650) گر چه خفته گشت و، شد ناسى، ز پيش

كى گذارندش در آن نسيان خويش‏؟

نتیجه نهایی :او اگر چه در خواب است و مراحل پيشين را به ياد نمى‏آورد ولى هیچگاه او را در اين فراموشى باقى نمى‏گذارند و روزی به بصیرت راه می یابد

ناسی: فراموش کننده.

( 3651) باز از آن خوابش، به بيدارى كشند

كه كند بر حالتِ خود، ريشخند

و او را از آن خواب ، بيدار مى‏كنند تا به یاد پیشینه اش   اندازند و بر گذشته خود بخندد

( 3652) كه چه غم بود آن كه مى‏خوردم به خواب؟            

                   چون فراموشم شد احوالِ صواب؟

و به خویش نهیب زند كه اين چه غمى بود كه من در خواب مى‏خوردم و چرا احوالى را كه صحيح و راست بود فراموش كرده بودم؟

( 3653) چون ندانستم؟ كه آن غم و اعتلال

فعلِ خواب است و، فريب است و، خيال؟

و من از چه رو نمی دانستم كه آن همه غم و اندوه، از خواب ناشى شده بود و اکنون فريب و خيالی بیش نیست

اعتلال: بيمارى.

«یأمر الله تعالى نبيَّه محمدًا – صلى الله عليه وسلم – أن يُنْذِرَ الناسَ يومَ الحسرة والندامة، وهو يوم القيامة؛ حيث تَشْتَدُّ فيه الحسرة، وتَعْظُم فيه الندامة، وأي حسرةٍ أعظم من فَوات رضا الله وجنَّته، واستحقاق سَخَطِه، والخلود في نارِه، على وجهٍ لا يَتمكَّن فيه أحدٌ من الرُّجوع إلى الدنيا ليستأنِف العمل؛ قال تعالى):قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ(قال ابن عباس: “يوم الحسرة: إسمٌ من أسماء يوم القيامة، عظَّمه الله، وحذَّر منه عبادَة.»

 

بازدیدها: 82

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پنج × چهار =