خانه / مقالات / مثنوی معنوی / تفسیر موضوعی / موضوع«تردد» از مثنوی شریف توسط استاد محمد قدسی

موضوع«تردد» از مثنوی شریف توسط استاد محمد قدسی

 

 

 

انسان و شک و تردید

شواهد مثنوی

انسان مختار است و در افعال خود تصمیم را به عهدة او گذاشته اند و همین دلیل بر آن است که در افعال جبر وجود ندارد و چون مختار است اشتباه تصمیم می گیرد و غالبا دچار تردید در تصمیم گیری می گردد و ترجیحات او غالبا بی اساس است چرا که او نفع در دسترس خود را در نظر می گیرد

عارفان از این جهت از این اختیار خیلی راضی نیستند و مولانا به درگاه خداوند از این اختیار که موجب تردد در راه خداوند می شود به درگاه خداوند می نالد و از او می خواهد که در آن جا که به صلاح عبد است این اختیار را از او بگیرد تا او راهی را که باید برود ادامه دهد

در هر صورت تردد مساوی با شک است ، شک در این که حق کدام است

بندگان خالص خداوند با تضرع به درگاه خداوندی ، راه علم و ایقان را می پیمایند و از هرگونه شک و دودلی گریزان اند

شواهدی که از مثنوی ذکر می شود در این راستا می باشد :

حال کسانی که در درجات پایین ایمان اند اینگونه است:

دفتر یکم

 (1456)در تَرَدُّد هر كه او آشفته است

حق به گوشِ او معمّا گفته است‏

 (1457)تا كند محبوسش اندر دو گمان

آن كنم كاو گفت؟ يا خود ضدِّ آن؟‏

بنابر این راه چاره التجا به درگاه خداوند است تا آن چه درست است  بفهمد و ترجیح دهد :

(1458)هم ز حق، ترجيح يابد يك طرف

ز آن دو، يك را برگُزيند ز آن كنف‏

(1459)گر نخواهى در تردّد، هوشِ جان

كم فشار اين پنبه اندر گوشِ جان‏

(1460)تا كُنى فهم آن معمّاهاش را

تا كُنى ادراكِ رمز و فاش را

دفتر اول (1461)پس محلِّ وحى گردد گوشِ جان

وحى چه بوَد؟ گفتنى از حِس نهان‏

*

افراد مردد غالبا اگر مورد عنایت حق قرار نگیرند راه به جائی نمی برند و اگر مورد عنایت قرار گیرند راه یقین می روند :

دفتر سوم

( 488) اين تردُّد حبس و زندانى بود

كه بنگذارد كه جان سويى رود

( 489) اين بدين سو آن بد آن سو مى‏كشد

هر يكى گويا، منم راه رَشَد

( 490) اين تردّد عَقبه راه حق است

اى خنك آن را كه پايش مطلق است‏

( 491) بى‏تردّد مى‏رود در راهِ راست

ره نمى‏دانى بجو گامش كجاست‏

( 492) گامِ آهو را بگير و رو مُعاف

تا رسى از گام آهو تا به ناف‏

( 493) زين روش بر أوج انور مى‏روى

اى برادر گر بر آذر مى‏روى‏

( 494) نه ز دريا ترس و نه از موج و كف

چون شنيدى تو خطابِ لا تَخَف‏

*

آن هائی که قالوا بلی را به دل و به زبان گفته اند دچار تردد نمی شوند به عکس کسانی که تنها به زبان گفته اند در این دنیا دچار تردد می گردند:

سوم ( 2353) در الست آن كو چنين خوابى نديد

اندر اين دنيا نشد بنده و مُريد

( 2354) ور بشد اندر تردّد صد دله

يك زمان شكرستش و سالى گله‏

( 2355) پاى پيش و پاى پس در راه دين

مى‏نهد با صد تردّد بى‏يقين‏

( 2356) وامدار شرح اينم نك گرو

ور شتابستت ز أ لم نَشرَح شنو

*

در ابیات زیر تمثیل مرغ را می آورد با آن شرحی که پیش از این آمد:

سوم : وخامت كار آن مرغ كه ترك حزم

كرد از حرص و هوا

( 2862) باز مرغى فوق ديوارى نشست

ديده سوى دانه دامى ببست‏

( 2863) يك نظر او سوى صحرا مى‏كند

يك نظر حرصش به دانه مى‏كشد

( 2864) اين نظر با آن نظر چاليش كرد

ناگهانى از خرد خاليش كرد

( 2865) باز مرغى كآن تردّد را گذاشت

ز آن نظر بر كند و بر صحرا گماشت‏

( 2866) شاد پرّ و بال او بخّاً لَهُ

تا امام جمله آزادان شد او

( 2867) هر كه او را مقتدا سازد بِرَست

در مقام امن و آزادى نشست‏

( 2868) ز آن كه شاه حازمان آمد دلش

تا گلستان و چمن شد منزلش‏

( 2869) حزم از او راضىّ و او راضى ز حزم

اين چنين كن گر كنى تدبير و عزم‏

*

یکی از مصادیق اهل شک و تردید گبران خود پرست اند که عمری  در تردد به سر می برند :

سوم ( 4027) گبر، ترسان دل بود كو از گَمان

مى‏زيد ،در شك، ز حال آن جهان‏

( 4028) مى‏رود در ره، نداند منزلى

گام ،ترسان مى‏نهد، اَعمى دلى‏

( 4029) چون نداند ره مسافر، چون رود؟

با تردُّدها و ،دل پر خون رود

( 4030) هر كه گويد ،هاى، اين سو راه نيست

او كند از بيم ،آن جا وقف و ايست‏

( 4031) ور بداند ره ،دلِ باهوشِ او

كى رود ،هر هاى و هو، در گوش او؟

( 4032) پس مشو ،همراه اين اشتر دلان

ز آن كه، وقتِ ضيق و بيم‏اند آفلان‏

( 4033) پس گريزند و، تو را تنها هِلند

گر چه اندر لاف، سحر بابل‏اند

( 4034) تو ز رعنايان، مجو هين كارزار

تو ،ز طاوسان، مجو صيد و شكار

( 4035) طبع، طاوس است و، وسواست كند

دم زند، تا از مقامت بر كند

*

گاهی تردد مقدمة یقین است

دفتر سوم

( 4758) گاه گفتى، كين بلاى بى‏دواست

گاه گفتى، نه حيات جان ماست‏

( 4759) گاه هستى زو بر آوردى، سرى

گاه او، از نيستى خوردى برى‏

( 4760) چون كه بر وى سرد گشتى اين، نهاد

جوش كردى گرم، چشمة اتحاد

 ( 4761) چون كه با بى‏برگىِ غربت بساخت

برگ بى‏برگى، به سوى او بتاخت‏

( 4762) خوشه‏هاى فكرتش بى‏كاه شد

شب رُوان را رهنما چون ماه شد

عاشقان الله اگر گوش به تمایلات نفسانی بدهند هیچگاه به وصال حق راه نمی یابند بنابراین باید ناقة نفس را رها کنند، نظیر مجنون در ابیات زیر :

چاليشِ عقل با نَفْس همچون تنازع مجنون با ناقه،

ميل مجنون سوى حُرّه ميل ناقه واپس سوى كُرّه، چنانكه گفت مجنون:‏

هَوى ناقَتى خَلْفى و قُدّامِىَ الْهَوى

وَ اِنّى و ايّاها لَمُخْتَلِفانِ‏

دفتر چهارم

 ( 1533) همچو مجنون‏اند، چون ناقه‏اش يقين

می‏كَشَد آن پيش و، اين واپس به كين‏

( 1534) ميلِ مجنون پيشِ آن ليلی روان

ميلِ ناقه پس، پیِ كُرَّه دوان‏

( 1535) يك دَم ار مجنون ز خود غافل بُدی

ناقه گرديدیّ و واپس آمدی

( 1536) عشق و سودا، چونكه پُر بودش بدن

می‌نبودش چاره از بی‏خود شدن‏

( 1537) آنكه او باشد مراقب، عقل بود

عقل را سودایِ ليلی در رُبود

( 1538) ليك ناقه، بس مُراقب بود و چُست

چون بديدی او مِهارِ خويش سُست‏

( 1539) فهم كردی زو، كه غافل گشت و دَنگ

رو سپس كردی به كُرّه بی‏درنگ‏

( 1540) چون به خود باز آمدی، ديدی زجا

كو سپس رفته‌ست بس فرسنگ‏ها

 ( 1541) در سه‌روزه رَه بدين احوال‏ها

ماند مجنون در تَرَدُّد سال‏ها

( 1542) گفت: ای ناقه چو هردو عاشقيم

ما دو ضدّ، پس همرهِ نالايقيم‏

( 1543) نيستت بر وفقِ من مِهر و مِهار

كرد بايد از تو صحبت اختيار

( 1544) اين دو همره، همدگر را راهزن

گمره آن جان كو فرو نآيد ز تن‏

( 1545) جان ز هجرِ عرش اندر فاقه‌ای

تن ز عشقِ خاربُن چون ناقه‌ای‏

( 1546) جان گشايد سویِ بالا بال‏ها

در زده تن در زمين چنگال‏ها

( 1547) تا تو با من باشی ای مُردة وطن

پس ز ليلی دُور مانَد جانِ من‏

( 1548) روزگارم رفت زين گون حال‏ها

همچو تِيه و قومِ موسی، سال‏ها

( 1549) خُطْوَتَيْنِی بود اين رَه تا وِصال

مانده‏ام در رَه ز شَسْتَت شصت سال‏

( 1550) راه، نزديك و، بماندم سخت دير

سير گشتم زين سواری، سير، سير

( 1551) سر نگون خود را ز اُشتر درفگند

گفت: سوزيدم ز غم، تا چند؟ چند؟

( 1552) تنگ شد بر وی بيابانِ فراخ

خويشتن افگند اندر سنگلاخ‏

*

دل سپردگاه به شیطان دچار تردد می باشند و شیطان عمری همة آن ها را در تردد نگاه می دارد تا با سوء عاقبت جان دهند و هیچ گاه روی یقین را نبینند:

دفتر پنجم

( 155) اين چنين تهديدها آن ديو دون

آرد و بر خلق خواند صد فسون‏

( 156) خويش جالينوس سازد در دوا

تا فريبد نفس بيمار تو را

( 157) كين تو را سود است از درد و غمى

گفت آدم را همين در گندمى‏

( 158) پيش آرد هيهى و هيهات را

وز لَويشَه او لب‏هات را

( 159) همچو لب‏هاى فرس در وقتِ نعل

تا نمايد سنگِ كمتر را چو لعل‏

( 160) گوش‏هاات گيرد او چون گوش اسب

مى‏كشاند سوى حرص و سوى كسب‏

دفتر پنجم ( 161) بر زند بر پات نعلى ز اشتباه

كه بمانى تو ز دردِ آن ز راه‏

( 162) نعل او هست آن تردُّد در دو كار

اين كنم يا آن كنم هين هوش دار

( 163) آن بكن كه هست مختار نبى

آن مكن كه كرد مجنون و صبى‏

( 164) حُفَّتِ الْجَنَّه به چه محفوف گشت؟

بِالْمَكارِهِ كه از او افزود كشت‏

*

باید از اختیار که موجب تردد است به خدا پناه برد:

دفتر ششم

(200)اَلغياث اى تو غياثُ المُستَغيث

زين دو شاخه‏ى اختياراتِ خبيث‏

 (201)من ز دستان و ز مكرِ دل چنان

مات گشتم، كه بماندم از فغان‏

(202)من كه باشم؟ چرخِ با صد كار و بار

زين كمين فرياد كرد از اختيار

(203)كاى خداوندِ كريم و بردبار

دِه امانم زين دو شاخه‏ى اختيار

(204)جذبِ يك راهه‏ى الصِّراطُ المُستقيم

بِه زِ دو راهِ تَردّد، اى كريم‏

(205)زين دو رَه گر چه همه‏ى مقصد تويى

ليك خود جان كندن آمد اين دويى

(206)زين دو رَه گرچه به جز تو عزم نيست

ليك هرگز رزم همچون بزم نيست‏

(207)در نُبى بشنو بيانش از خدا

آيتِ اَشفَقنَ اَن يَحمِلنَها

(208)اين تردّد هست در دل چون وَغا

كاين بود بِه يا كه آن حالِ مرا؟

(209)در تردّد مى‏زند بر همدگر

خوف و اميدِ بهى در كرّ و فَر

*

و ایضا دفترششم

مناجات و پناه جستن به حق از

فتنه‏ى اختيار و از فتنه‏ى اسبابِ اختيار،

كه سماوات و اَرَضين از اختيار و

از اسباب اختيار شِكوهيدند و ترسيدند،

و خلقتِ آدمى مولَع افتاد بر طلبِ اختيار

و اسبابِ اختيار خويش، چنان كه بيمار باشد،

خود را اختيار كم بيند، صحت خواهد كه

سبب اختيار است تا اختيارش بيفزايد،

و منصب خواهد تا اختيارش بيفزايد،

و مَهبَطِ قهرِ حق در اُمَمِ ماضيه

فرط اختيار و اسباب اختيار بوده است،

هرگز فرعونِ بى‏نوا، كس نديده است‏

(210)اَوَّلم اين جزر و مَدّ از تو رسيد

ور نه ساكن بود اين بحر، اى مجيد

(211)هم از آن جا كاين تردُّد داديَم

بى‏تردُّد كن مرا هم از كرم‏

(212)ابتلايم مى‏كنى، آه اَلغِياث

اى ذُكور از ابتلايَت چون اِناث‏

(213)تا به كى اين ابتلا؟ يا رب مكن

مذهبى‏ام بخش و، دَه مذهب مكُن‏

(214)اُشترى‏ام لاغرى و پشت ريش

ز اختيارِ همچو پالان شكلِ خويش‏

(215)اين كَژاوه گَه شود اين سو گِران

آن كژاوه گَه شود آن سو كَشان‏

(216)بفكن از من حِملِ ناهموار را

تا ببينم روضه‏ى اَبرار را

*

ششم

(406)همچو ابليسى كه گفت: أَغوَيتَني

تو شكستى جام و ما را مى‏زنى؟

(407)بل قضا حقّ است و جهدِ بنده حق

هين مباش اَعوَر چو ابليسِ خَلَق‏

(408)در تَرَدُّد مانده‏ايم اندر دو كار

اين تردّد كى بود بى‏اختيار؟

تردد دلیل بر اختیار است:

(409)اين كنم يا آن كنم او كى گُوَد

كه دو دست و پاىِ او بسته بود

(410)هيچ باشد اين تردّد در سَرَم

كه رَوم در بحر يا بالا پرم‏؟

(411)اين تردّد هست كه موصِل رَوَم

يا براى سِحر تا بابِل رَوم‏

(412)پس تردّد را ببايد قدرتى

ور نه آن خنده بود بر سبلَتى‏

(413)بر قضا كم نِه، بهانه، اى جوان

جُرمِ خود را چون نهى بر ديگران؟

*

 

 

 

 

 

 

 

همچنین ببینید

موضوع «فرق ظن و گمان» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

    فرق یقین با ظن و گمان (سوره ملك) (22) (ص 563 )أَفَمَن يَمْشِي ...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

3 × سه =