خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه اول، ابیات 1 تا 35

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه اول، ابیات 1 تا 35

متن ابیات: از بیت ۱تا ۸

( 1) اى ضياء الحق حسام الدين بيار

                     اين سوم دفتر كه سنّت شد سه بار

( 2) بر گشا گنيجينه اسرار را  

                                 در سوم دفتر بهل اَعذار را

( 3) قُوّتت از قوّتِ حق مى‏زهد      

                     نه از عروقى كز حرارت مى‏جهد

( 4) اين چراغ شمس كو روشن بود  

                          نه از فتيل و پنبه و روغن بود

( 5) سقفِ گردون كو چنين دائم بود

                         نه از طناب و اُستُنى قائم بود

( 6) قُوّتِ جبريل از مطبخ نبود

                             بود از ديدار خلاّقِ وجود  

( 7) همچنان اين قوّت ابدال حق

               هم ز حق دان نه از طعام و از طبق‏

( 8) جسمشان را هم ز نور اسرشته‏اند

                 تا ز روح و از ملك     بگذشته اند

**************************************شرح ابیات: از بیت ۱تا ۸

( 1) اى ضياء الحق حسام الدين بيار

             اين سوم دفتر كه سنّت شد سه بار

اى ضياء الحق سومين دفتر را پيش آر كه رسم و طريقه ما بمرحله سوم رسيد

سنّت: گفتار يا كردار يا تقرير پيغمبر (ص) است،

و «تقرير» پذيرفتن گفتار يا كردار كسى است كه در محضر او چيزى گويد يا كارى كند، و پيغمبر بر او خرده نگيرد.

و معنى ديگر «سنت» استحباب است، مقابل وجوب. كه در اين بيت همين معنى مقصود است.

سه بار شدن سنّت: شارحان در شرح اين جمله، از رسول (ص) روايت‏ها آورده‏اند.

هفت روايت را مرحوم فروزانفر در احاديث مثنوى (ص 71- 72) نوشته است.

بعض شارحان نوشته‏اند پيغمبر (ص) با سه انگشت غذا مى‏خورد.

روايت‏هاى ديگر، در همين معنى در اين باره مى‏بينيم،

و شايد نزديكترين آنها به معنى آن در اين بيت، همان روايت اخير احاديث مثنوى است كه رسول (ص) چون خواست وضو گيرد سه بار آب بر دو دست ريخت و سه بار مضمضه و استنشاق كرد.

( 2) بر گشا گنيجينه اسرار را            

                           در سوم دفتر بهل اَعذار را

عذرها را كنار گذاشته در دفتر سوم گنجينه اسرار را بگشاى

اعذار: جمع عذر: بهانه. يا (به كسر همزه) عذر آوردن، ولى بعضى آن را اِطعامى گرفته‏اند كه در ختنه كودكان مى‏خورانند

و گويند «عذر» درست نيست چرا كه حسام الدين خود، از مولانا خواست مثنوى را بسرايد. پس براى ادامه آن، عذر نمى‏آوَرَد.

ليكن با توجه به بيت‏هاى بعد اين توجيه بعيد مى‏نمايد. «عذرها را به يك سو نهادن»، گويا اشارت بدين است كه حسام الدين از بيمارى شكايت داشته و با ضعيفى مزاج و كم شدن نيرو، كه علّت آن با توجه به بيت دهم ظاهراً تب بوده، نمى‏توانسته است همچنان به كار نوشتن مشغول باشد.

مولانا با سرودن اين بيت‏ها از يك سو مى‏خواهد او را دل دارى دهد و بر سر كار آورد، و از سوى ديگر به مريدان بگويد حسام الدين همچون ديگر مردمان نيست كه مزاج او با عامل‏هاى طبيعى نيرو گيرد و با بيمارى‏ها از كار بيفتد. ديگر مزاج‏ها از عنصرها تركيب شده است، اما مزاج حسام الدين چون آن مزاج‏ها نيست. سپس تلويحاً مى‏گويد مردمِ عادى قدرت درك مقام او را ندارند.

( 3) قُوّتت از قوّتِ حق مى‏زهد          

                     نه از عروقى كز حرارت مى‏جهد

جوشش چشمه نيروى تو از سرچشمه نيروى حق است نه از عروقى كه بر اثر حرارت غريزيه مى‏جهد و حيات حيوانى را تأمين مى‏كند

زهيدن: زاييدن، متولّد شدن، پديد آمدن.

از حرارت جهيدن: حرارتى كه از رگ قلب به همه تن مى‏رسد: «و از تَجويف چپ دو رگ بر آمده است يكى بزرگتر و يكى كوچكتر و آن شريان است… و طبقه‏اى از اندرونين، از شريان صلب‏تر است و اين از بهر آن است كه حرارتِ غريزى و روح از اين رگ‏ها به همه تن مى‏رسد.» (ذخيره خوارزمشاهى، ص 44- 45)

( 4) اين چراغ شمس كو روشن بود

                      نه از فتيل و پنبه و روغن بود

اين چراغ شمس كه روشن است از فتيله و روغن نيست

( 5) سقفِ گردون كو چنين دائم بود                                                                                                                                                                

                         نه از طناب و اُستُنى قائم بود

اين سقف گردون كه باثبات دائمى بالاى سر ما است بوسيله طناب و ستون بر پا نشده

اُستُن: ستون.

قائم: ايستاده. مضمون بيت مأخوذ از قرآن كريم است اَللَّهُ اَلَّذِي رَفَعَ اَلسَّمواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها: 13: 2 خدايى كه بر افراشت آسمان‏ها را بى‏ستونى كه ببينيدش. (رعد، 2)

( 6) قُوّتِ جبريل از مطبخ نبود          

                        بود از ديدار خلاّقِ وجود

نيروى جبرئيل از خوراكى نبود بلكه از ديدار جمال خداوندى بود

قوّت جبريل: سيوطى ذيل آيه ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي اَلْعَرْشِ مَكِينٍ: 81: 20 نيرومندى جاى گرفته به درگاه صاحب عرش. (تكوير، 20) نويسد: رسول (ص) جبرئيل را گفت پروردگارت چه خوب تو را ثنا گفته است: «ذى قوة عند ذى العرش مكين. مطاع ثم اَمين.» قوت و امانت تو چيست. گفت قوت من آن است كه به شهرهاى لوط رفتم چهار شهر بود، در هر شهر چهار صد هزار جنگ جو. آنها را بالا بردم و به زمين افكندم. (تفسير درّ المنثور، ج 6، ص 321) نيز در آيه عَلَّمَهُ شَدِيدُ اَلْقُوى‏. 53: 5 (نجم، 5) از «شديد القوى» مقصود جبرئيل است.

( 7) همچنان اين قوّت ابدال حق          

                 هم ز حق دان نه از طعام و از طبق

و همچنين اين نيروى ابدال حق نيز از حق به آنها مى‏رسد نه از طعام و طبق

ابدال: آفرينشِ اولياى حق كه مولانا از آنان به «ابدال» تعبير كرده است از نور حق تعالى است، چنان كه در جاى ديگر فرموده است:

بنهد اندر روى ديگر نور خَود            

                           كه ببيند نيم شب هر نيك و بد

يوسف و موسى ز حق بردند نور            

                      در رخ و رخسار و در ذاتُ الصُّدور

                                                     (دفترششم3058- 3057)

جسمشان مشكات دان دلشان زُجاج          

                       تافته بر عرش و افلاك اين سراج‏

نورشان حيرانِ اين نور آمده          

                        چون ستاره زين ضُحَى فانى شده‏

                                                 (دفترششم3070- 3069)

آنان چون جسم را رها كرده و جان شده‏اند، سراپا نورند. قوت جسمانى‏شان به نيروى ربّانى مبدّل گرديده است.

از پاى تا سرت همه نور خدا شود          

             در راه ذُو الجلال چو بى‏پا و سر شوى‏

                                                           (حافظ)

طَبَق: خوانى گرد ساخته از چوب يا ديگر چيز كه به جاى سفره، خوردنى در آن مى‏نهند و نزد مهمان مى‏آورند.

( 8) جسمشان را هم ز نور اسرشته‏اند

                    تا ز روح و از ملك بگذشته‏اند

جسم آنها را هم از نور سرشته‏اند اين است كه از روح و از ملک پيش افتاده‏اند

روح: جبريل است. (تبيان) و گفته‏اند دسته‏اى از فرشتگان‏اند. (كشف الاسرار)

در روایات از قول معصومین امده : الروح خلق اعظم من الملائکه

**************************************متن ابیات: از بیت ۹ تا ۱۶

( 9) چون كه موصوفى به اوصافِ جليل

                  ز آتش أمراض بگذر چون خليل‏

( 10) گردد آتش بر تو هم بَردوسلام

                 اى عناصر مر مزاجت را غلام‏

( 11) هر مزاجى را عناصر مايه است

               وين مزاجت برتر از هر پايه است‏

( 12) اين مزاجت از جهانِ مُنبسِط

                  وصف وحدت را كنون شد مُلتَقِط

( 13) اى دريغا عرصه اَفهام خلق

                  سخت تنگ آمد ندارد خلق، حَلق‏

( 14) اى ضياءُ الحق به حَذقِ راى تو

                   حلق بخشد سنگ را حلواى تو

( 15) كوه طور اندر تجلّى حلق يافت

                تا كه مَى نوشيد و مَى را بر نتافت‏

( 16) صَارَ دَكّاً مِنهُ وَ انشَقَّ الجَبَل

                  هَل رَأيتُم مِن جَبَل رَقصَ الجَمَل‏

**************************************متن ابیات: از بیت ۹ تا ۱۶

 

( 9) چون كه موصوفى به اوصافِ جليل

                     ز آتش أمراض بگذر چون خليل‏

چون تو «اى حسام الدين» باوصاف خداوند جليل متصف هستى آتش براى تو گلستان شده است

موصوف به اوصاف جليل بودن: متخلّق به اخلاق الهى گشتن. از مرتبه تعلّق به جسم و صفت‏هاى جسمانى گذشتن.

آتش أمراض: احتمالاً بلكه مطمئناً گرميى است كه از شدت بيمارى و مخصوصاً تب در حسام الدين بوده است. و در آن اشارت است به مرض‏ها كه آدمى را از رسيدن به حق باز دارد، و بدترين آن مرض‏ها شرك است.

در قرآن كريم آمده است كه ابراهيم (ع) نخست ستاره را ديد و گفت اين پروردگار من است، ديگر بار ماه را، و سپس آفتاب را، و چون هر سه را ناپايدار ديد از آنها گذشت و به خدا رسيد.                                            

( 10) گردد آتش بر تو هم بَرد و سلام

                         اى عناصر مر مزاجت را غلام‏      

اى آن كه عناصر غلام طينت و خميره تو است بر اثر وجود تو پنج حس و شش جهت رام شده و مطيع مى‏گردند

گردد آتش…: چنان كه اشارت شد دور نيست از آتش، گرمىِ تب مقصود باشد كه عارض حسام الدين شده و او را از ادامه كار باز داشته بود.

بَرد: سرد.

سَلام: آسايش و أمان. مأخوذ است از آيه قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً عَلى‏ إِبْراهِيمَ. 21: 69 (انبياء، 69)                        

( 11) هر مزاجى را عناصر مايه است

                   وين مزاجت برتر از هر پايه است‏  

هر مزاج و خميره‏اى از عناصر مركب است ولى خميره تو برتر و بالاتر از هر پايه و هر مقامى است

عناصر: جمع عُنصر، و آن چهار است كه مى‏پنداشتند موجودات عالمِ طبيعت از آن چهار عنصر پديد آمده است: خاك، آب، باد، و آتش. يا اشارت است به چهار طبع: صفرا، سودا، بلغم، و خون يا حرارت، برودت، رطوبت، و يبوست و اين مناسب‏تر مى‏نمايد.

( 12) اين مزاجت از جهانِ مُنبسِط                  

                   وصف وحدت را كنون شد مُلتَقِط

اين مزاج و خميره تو از جهان منبسط وصف وحدت را بدون طلب يافته و دارا شده است

اين مزاج: اشارت است به مرحله تجريد و گذشتن از جسمانى‏ها و تركيب‏ها و رسيدن به بساطت.

مُنبَسِط: بسيط. كه مركب نيست.

روح‏هاى منبسط را تن كند          

                               هر تنى را باز آبستن كند

                                              (دفتراول399)

مُلتَقِط: بر چيننده، بردارنده.

( 13) اى دريغا عرصه اَفهام خلق            

                سخت تنگ آمد ندارد خلق، حَلق

افسوس كه عرصه فهم مردم تنگ است و استعداد شنيدن مطالب عاليه را ندارند

( 14) اى ضياءُ الحق به حَذقِ راى تو            

                       حلق بخشد سنگ را حلواى تو

ولى اى حسام الدين ان استادي كه تو در اظهار رأى و عقيده خود دارى بسنگ حلق مى‏بخشد و در هر بى‏استعدادى قابليت ايجاد مى‏كند

حذق: زيركى، مهارت.

حلوا: استعارت از سخنانى كه متضمن معانى عرفانى و بيان حقيقت است و موجب راهنمايى سالك.

( 15) كوه طور اندر تجلّى حلق يافت

                   تا كه مَى نوشيد و مَى را بر نتافت‏

چنان كه كوه طور در موقع تجلى پروردگار براى نوشيدن مى حلق پيدا كرده و باده تجلى را رد نكرده و خورد ولی از هم پاشید

تَجَلّى: درخشش.

نوشيدن مى و بر نتافتن: اشارت است بدان چه در قرآن كريم در داستان موسى (ع) آمده است

( 16) صَارَ دَكّاً مِنهُ وَ انشَقَّ الجَبَل            

                   هَل رَأيتُم مِن جَبَل رَقصَ الجَمَل‏

و بر اثر آن كوه منشق شده پاره پاره گرديد هيچ ديده شده است كه كوه چون شتر برقص در آيد

اشاره به آيه شريفه در سوره اعراف كه مى‏فرمايد فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَ خَرَّ مُوسى‏ صَعِقاً 7: 143 يعنى چون پروردگار موسى بكوه تجلى كرد كوه را پاره پاره كرد و موسى صيحه زنان برو در افتاد

(اعراف، 143)

صَارَ دَكّاً…: كوفته و ريز ريز شد و كوه درهم شكافت. آيا ديده‏ايد كوه چون شتر به رقص آيد. در آدمى از جانب حضرت حق وديعتى است كه اگر آن را بپايد تا به كمال آيد، از خاك به افلاك خواهد رفت، عنصرها در فرمان او خواهد بود و او در عالم طبيعت اثر خواهد نمود. اما هر كس را چنين لياقت نيست. اولياى خداى‏اند كه با تدبير خويش توانند مزاج‏ها را دگرگون گردانند و خلق را از نقصان برهانند، و به كمال رسانند. چنان كه تجلّى پروردگار كوهى را بپراكند و به جنبش در آورد.

جسم خاك از عشق بر افلاك شد            

                         كوه در رقص آمد و چالاك شد

25 /1

سخت‏تر از كوه چيست؟ چون كه به تو بنگريست

                    زنده شد از عشق زيست، شهره شد اندر زمان‏

                                     (ديوان كبير، ب 21713)

**************************************متن ابیات: از بیت۱۷ تا ۲۱

( 17) لقمه بخشى آيد از هر كس به كس

                    حلق بخشى كار يزدان است و بس‏

( 18) حلق بخشد جسم را و روح را

                        حلق بخشد بهر هر عضوت جدا

( 19) اين گهى بخشد كه اجلالى شوى

                           وز دغا و از دَغَل خالى شوى‏

( 20) تا نگويى سرّ سلطان را به كس

                               تا نريزى قند را پيش مگس‏

( 21) گوشِ آن كس نوشد اسرارِ جلال

                  كو چو سوسن صد زبان افتاد و لال‏

**************************************شرح ابیات: از بیت۱۷ تا ۲۱

( 17) لقمه بخشى آيد از هر كس به كس

                 حلق بخشى كار يزدان است و بس

هر كس مى‏تواند لقمه بخشى كند و لقمه بكس ديگر بدهد ولى حلق بخشى فقط كار خداوند است او است كه مى‏تواند قابليت ببخشد

لقمه بخشى: در تداول اندك خوردنى به كسى دادن، ليكن در اين بيت كنايت از تعليم علوم جزئى و آموزش‏هاى صورى است كه از بيشتر كسان ساخته است.                       ‏

( 18) حلق بخشد جسم را و روح را            

                     حلق بخشد بهر هر عضوت جدا

او بهر جسم و روحى و بهر عضوى جداگانه حلق بخشى فرموده و استعداد مخصوص مرحمت مى‏كند

حَلق بخشى: كنايت از بخشيدن استعدادى است كه فرا گرفتن حقايق را شايد، و تواند گمرهان را هدايت نمايد. ( انک لا تهدی من احببت ولکن الله یهدی من یشاء )

( 19) اين گهى بخشد كه اجلالى شوى

                         وز دغا و از دَغَل خالى شوى‏

ولى اين را در موقعى بتو مى‏بخشد كه جلالت پيدا كرده از ناراستى و مكر و حيله پاك شده باشى

اِجلالى شدن: در خور مقام جلالت گرديدن، شايسته حضرت حق شدن، و آن فانى شدن است از خود و زنده بودن است به حق.                         

( 20) تا نگويى سرّ سلطان را به كس

                           تا نريزى قند را پيش مگس

تا اسرار پادشاه را بكسى نگويى و قند را پيش مگس نريزى

سرّ سلطان نگفتن: چنان كه گفته‏اند: «العُلَماءُ اُمَناءُ اللَّهِ وَ اُمَناءُ الرسُّلِ.» وَ «مَن عَرَفَ اللَّهَ كَلَّ لِسانُه.» (هنگامى حلق به تو مى‏بخشند كه شايستگى يافته باشى).

آن كه كف را ديد سرِ گويان بود          

                 و آن كه دريا ديد او حيران بود                                                                                        (دفترپنجم2908)

( 21) گوشِ آن كس نوشد اسرارِ جلال            

                 كو چو سوسن صد زبان افتاد و لال‏

گوش كسى اسرار خداوندى را مى‏شنود كه چون سوسن باده زبان خاموش باشد

سوسن: گلى است به رنگ‏هاى گوناگون، و سفيد آن ده برگ دارد. به قول حافظ

ز مرغ صبح ندانم كه سوسنِ آزاد          

     چه گوش كرد كه با ده زبان خموش آمد

**************************************متن ابیات: از بیت۲۲ تا ۲۹

( 22) حلق بخشد خاك را لطفِ خدا

                             تا خورد آب و برويد صد گيا

( 23) باز خاكى را ببخشد حلق و لب            

                             تا گياهش را خورد اندر طلب‏

( 24) چون گياهش خورد حيوان،گشت زفت

                         گشت حيوان لقمه انسان و رفت‏

( 25) باز خاك آمد شد اكّالِ بشر

                        چون جدا شد از بشر روح و بصر

( 26) ذرّه‏ها ديدم دهانشان جمله باز

                      گر بگويم خوردشان، گردد دراز

( 27) برگ‏ها را برگ از انعام او

                              دايگان را دايه، لطفِ عام او

( 28) رزق‏ها را رزق‏ها او مى‏دهد

                    ز آنكه گندم بى‏غذايى چون زهد

( 29) نيست شرح اين سخن را مُنتَهى

                             پاره‏اى گفتم بدانى پاره‏ها

**************************************شرح ابیات: از بیت۲۲ تا ۲۹

( 22) حلق بخشد خاك را لطفِ خدا                  

                        تا خورد آب و برويد صد گيا

لطف خداوندى بخاك حلق مى‏بخشد تا آب خورده و صد گونه گياه از خود بروياند

( 23) باز خاكى را ببخشد حلق و لب            

                         تا گياهش را خورد اندر طلب‏

پس از آن باز يك دسته خاكيان را كه حيوانات هستند حلق و آب مى‏بخشد تا گياه زمين را در موقع حاجت بخورند

( 24) چون گياهش خورد حيوان، گشت زفت

                     گشت حيوان لقمه انسان و رفت

وقتى حيوان گياه خورده و رشد و نمو نمود لقمه انسان مى‏گردد

زَفت: درشت، فربه.             ‏

( 25) باز خاك آمد شد اكّالِ بشر            

                     چون جدا شد از بشر روح و بصر

پس از آن باز وقتى روح و بينايى از بدن انسان خارج شد بعد از مرگش خوراك‏ خاك مى‏گردد

اكَّال: بسيار خورنده.

بَصَر: بينايى، ديده.

خورد: خوراك.

( 26) ذرّه‏ها ديدم دهانشان جمله باز            

                    گر بگويم خوردشان گردد دراز

اينها كه سهل است من ذره‏ها را ديدم كه همگى براى خوراك دهانشان باز بود كه اگر خوراك آنها را شرح دهم كلام بس طولانى خواهد شد

( 27) برگ‏ها را برگ از انعام او                

                       دايگان را دايه لطفِ عام او

از انعام او است كه ببرگها غذا مى‏رسد و دايه‏ها را دايه لطف او پرورش مى‏دهد

برگ: ساز، اسباب، وسيلت زندگى.

( 28) رزق‏ها را رزق‏ها او مى‏دهد            

                   زآنكه گندم بى‏غذايى چون زهد

( 28) رزقها را او رزق مى‏دهد و گرنه گندم بدون غذا چگونه از زمين بيرون آمده و سبز مى‏شود

رزق‏ها: (رزق نخست) آن چه غذاى آدمى است. (رزق دوم) آن چه موجب تقويت آن غذاست. (گندم را او با آب باران و آفتاب روزى مى‏دهد تا رزق آدمى شود).      

( 29) نيست شرح اين سخن را مُنتَهى            

                     پاره‏اى گفتم بدانى پاره‏ها

شرح اين سخن پايان ندارد و من قسمتى از قسمتهاى بى‏انتهاى آن را بيان كردم

**************************************متن ابیات: از بیت۳۰ تا ۳۵

( 30) جمله عالم آكِل و مأكول دان

                  باقيان را مُقبِل و مقبول دان‏

( 31) اين جهان و ساكنانش مُنتشر

                    و آن جهان و سالكانش مُستَمِر

( 32) اين جهان و عاشقانش منقطع

                  اهل آن عالم مُخلّد مجتمِع‏

( 33) پس كريم آن است كو خود را دهد

                  آب حيوانى كه ماند تا ابد

( 34) باقياتُ الصّالِحات آمد كريم

                    رَسته از صد آفت و اخطار و بيم‏

35) گر هزاران‏اند يك كس بيش نيست

                  چون خيالاتى عدد انديش نيست‏

**************************************شرح ابیات: از بیت۳۰ تا ۳۵

( 30) جمله عالم آكِل و مأكول دان            

                          باقيان را مُقبِل و مقبول دان‏

و بدان كه عالم همه آكل و مأكولند و همگى فانيند و آنها كه باقيند اقبال به آنها رو آورده و مقبول درگاه الهى هستند

باقيان: آنان كه خود را در حق فانى كرده و باقى به بقاى اويند. آنان كه با حق يكى شده‏اند.

مقبل و مقبول: اشارت است بدان كه تبديل‏ها در عالم طبيعت و ماده است اما در عالم مجردات تبدّل و تغيير نيست. اولياى حق پذيرفته پيشگاه حق تعالى است و باقى به بقاى او.

آكل و مأكول: خورنده و خورده. و اين اشارت به تبدّل است در جهان طبيعت. خاك آب را مى‏خورد و گياه مى‏روياند. گوسفند گياه را مى‏خورد و فربه مى‏شود، انسان گوسفند را مى‏خورد و باز خاك تن آدمى را، و همچنين. و اين تبدّل تنها در جسم و جسمانى نيست، بلكه انديشه‏ها نيز چنين است. انديشه‏اى محو مى‏شود و انديشه‏اى جاى آن را مى‏گيرد.

     مرغكى اندر شكار كرم بود          

                  گربه فرصت يافت او را در ربود

       آكل و مأكول بود و بى‏خبر          

                         در شكار خود ز صيّادى دگر                                                                               (دفترپنجم720 – 719 )

   گر حشيش آب و هوايى مى‏خورد        

                     معده حيوانش در پى مى‏چرد

آكل و مأكول آمد آن گياه          

                           همچنين هر هستيى غير اله‏

  • 724 / 5

شبهه آكل و مأكول يكى از شبهه‏هاست كه فيلسوفان غير الهى در باره معاد كرده‏اند، و آن اينكه جزء جزء بدن آدمى به خاك تبديل شده و از خاك به گياه، و از گياه به حيوان، و همچنين. پس چگونه اين تن كه هزاران بار نيست شده و هستى‏ها به خود گرفته است، براى باز خواستِ روز رستاخيز (به همان گونه كه در دنيا مى‏زيسته) موجود خواهد شد. پاسخى كه حكماى الهى بدين شبهه داده‏اند اين است كه شيئيّت شى‏ء به صورت آن است نه به ماده. حاجى سبزوارى رحمهُ اللَّه فرمايد:

وَ شُبهَةُ الآكِلِ وَ المَاكُولِ

                         يَدفَعُها مَن كانَ مِن فُحُولٍ

إِذ صُورَة بِصُورَة لا تَنقَلِب

                   عَلَى الهَيُولى الانحِفاظُ مُنسَحِب‏

و در شرح آن مى‏نويسد تشخص هر انسان به نفس اوست نه به بدن او، و بدن چيزى مبهم است و از اين حيث آن را نه تعينى است و نه ذاتى ثابت. و در محشور شدن بدن لازم نيايد آن چه آن را مثلاً حيوانى خورده همان محشور شود بلكه آن چه نفس بدان تعلّق گيرد همان بدن اوست. (تلخيص از شرح منظومه) توضيح بيشتر اينكه اجزاى همين بدن آدمى در طول زندگانى او هر چند سال يك بار بكلى از ميان مى‏رود و اجزاى ديگرى به جاى آن اجزاىِ تحليل رفته، بدن او را تشكيل مى‏دهد و با اين همه، او همان است و تغيير اجزاى بدن در شخصيتِ او تغييرى پديد نمى‏آورد. بدنى هم كه آدمى در حشر مى‏يابد مانند همين است. در تشخيص همان است و در اجزاى تركيب كننده نه.

( 31) اين جهان و ساكنانش مُنتشر          

                       و آن جهان و سالكانش مُستَمِر

( 31) اين جهان و ساكنين آن وجود پراكنده‏اى دارند و هر زمان صورت جداگانه دارند ولى جهان ديگر و ساكنين آن داراى يك وجود دائمى و بطرف ابديت سيارند

مُنتشِر: پراكنده. (چنان كه پيوسته در حال كون و فسادند).

مُستَمِر: پايدار، غير متغيّر.

( 32) اين جهان و عاشقانش منقطع            

                        اهل آن عالم مُخلّد مجتمِع‏

اين جهان و عاشقانش وجودشان محدود و خود از همديگر جدا و هر يك تنها هستند ولى اهل آن جهان وجودشان هميشگى و با هم جمع و مأنوسند

منقطع: بريده. كنايت از نيست شدنى.

مخلَّد مجتمع: نگاه كنيد به: شرح بيت 182 2 به بعد.

( 33) پس كريم آن است كو خود را دهد            

                          آب حيوانى كه ماند تا ابد

پس صاحب كرم كسى است كه خود را داده و در عوض آب حيوانى بگيرد كه براى هميشه باقى بماند

پس كريم آن است: معنى «كريم» در لغت بخشنده چيزى است به ديگرى، ليكن مولانا به مصداق «البَذلُ بِالنَّفسِ أقصى غايَة الجُود» گويد بخشنده حقيقى كسى است كه خود را در اين جهان فنا كند تا زندگانى جاودانه به خويش دهد كه وَ إِنَّ اَلدَّارَ اَلْآخِرَةَ لَهِيَ اَلْحَيَوانُ. 29: 64 (عنكبوت، 64)

( 34) باقياتُ الصّالِحات آمد كريم            

                 رَسته از صد آفت و اخطار و بيم‏

« اَلْباقِياتُ اَلصَّالِحاتُ 18: 46» عبارت از كار اين صاحب كرم است كه گفتيم كه از آفات و ترس و خطرها گذشته است

باقيات الصالحات: كردار نيك كه پايدار ماند. اين شعر و شعر پيش از آن تفسير آيه واقعه در سوره كهف است كه مى‏فرمايد وَ اَلْباقِياتُ اَلصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَ خَيْرٌ أَمَلاً 18: 46 (كهف، 46)يعنى: و اعمال صالحى كه باقى بماند بهتر است در نزد خداى تو از جهت ثواب و اجر و بهتر است از جهت آرزويى كه كننده كار دارد آن كه زندگى تغيير پذير جسمانى را رها مى‏كند تا به زندگى مستمر جاودانى برسد كريم حقيقى اوست.

( 35) گر هزاران‏اند يك كس بيش نيست            

                   چون خيالاتى عدد انديش نيست‏

اگر اين اشخاص هزاران نفر باشند يك تن بيش نيستند چون آنها داراى خيالاتى كه انديشه عدد بكند نيستند و بيگانه از هم نيستند تا عدد در آنها بگنجد

گر هزاران‏اند:

     تفرقه در روح حيوانى بود          

                         نفس واحد روح انسانى بود

   چون كه حق رَشَّ عليهم نُورَهُ          

                            مفترق هرگز نگردد نور او

                       (دفتردوم189-188)

خيالاتى: آن كه بينش درست ندارد. آن كه گرفتار وهم است. چنين كس اولياى حق را كه همه يك‏اند متعدد مى‏شمارد

 

بازدیدها: 452

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

17 + 14 =