خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه دوم، ابیات 36 تا 68

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه دوم، ابیات 36 تا 68

متن ابیات: از بیت۳۶ تا ۴۹

( 36) آكل و مأكول را حلق است و ناى

                           غالب و مغلوب را عقل است و راى‏

( 37) حلق بخشيد او عصاى عدل را

                           خورد آن چندان عصا و حَبل را

( 38) و اندر او افزون نشد ز آن جمله اكل

                        ز آنكه حيوانى نبودش اكل و شكل‏

( 39) مر يقين را چون عصا هم حلق داد

                           تا بخورد او هر خيالى را كه زاد

( 40) پس معانى را چو اعيان حلق‏هاست

                            رازقِ حلقِ معانى هم خداست‏

( 41) پس ز مه تا ماهى هيچ از خلق نيست

                        كه به جذبِ مايه او را حلق نيست‏

( 42) حلقِ جان از فكر تن خالى شود

                        آن گهان روزيش اجلالى شود

( 43) شرط، تبديل مزاج آمد بدان

                             كز مزاجِ بد بود مرگ بَدان‏

( 44) چون مزاج آدمى گِل خوار شد

                  زرد و بد رنگ و سقيم و خوار شد

( 45) چون مزاج زشت او تبديل يافت

             رفت زشتى از رخش، چون شمع تافت‏

( 46) دايه‏اى كو؟ طفلِ شير آموز را

                   تا به نعمت خوش كند پَد فوز را

( 47) گر ببندد راه آن پستان بر او    

                          بر گشايد راه صد بُستان بر او

( 48) ز آن كه پستان شد حجاب آن ضعيف

                   از هزاران نعمت و خوان و رَغيف‏

( 49) پس حيات ماست موقوفِ فِطام

                  اندك اندك جهد كن تَمَّ الكَلام

**************************************شرح ابیات: از بیت۳۶ تا ۴۹

( 36) آكل و مأكول را حلق است و ناى              

               غالب و مغلوب را عقل است و راى

اکل و مأكول حلق و ناى دارند و غالب و مغلوب عقل و رأى دارند

غالب و مغلوب: چنان كه در بيت‏هاى گذشته فرمود همه موجودات جهان آكل و مأكول‏اند، در اين بيت‏ها به اين نكته اشارت مى‏كند كه خوردن و خورده شدن تنها در جسم و جسمانى نيست. آن كه نصيبى عقلانى از خدا يافته، با عقل و تدبير ضعيف‏تر را مغلوب مى‏كند.

( 37) حلق بخشيد او عصاى عدل را              

                  خورد آن چندان عصا و حَبل را

خداوند بعصاى موسى حلق بخشيد تا چندين عصا و ريسمان سحره را خورد

عصاى عدل: اشارت است به عصاى موسى (ع) در سوره شعرا 26: 44- 45 كه مى‏فرمايد: فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَ عِصِيَّهُمْ وَ قالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ اَلْغالِبُونَ فَأَلْقى‏ مُوسى‏ عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ يعنى ساحران ريسمانها و عصاهاى خود را افكندند و گفتند بعزت فرعون البته ما غالب هستيم پس از آن موسى عصاى خود را افكند كه ناگاه آن چه كه سحره به تزوير كرده بودند فرو برد

و «عدل» از آن جهت كه سحر ساحران را باطل ساخت و با اين كار جمعى را از گمراهى رهاند.

حَبل: ريسمان.

( 38) و اندر او افزون نشد ز آن جمله اكل            

              ز آنكه حيوانى نبودش اكل و شكل

ولى از آن همه خوردن چيزى بر جثه او افزوده نشد زيرا كه خوراك و شكل او حيوانى نبود

( 39) مر يقين را چون عصا هم حلق داد            

                     تا بخورد او هر خيالى را كه زاد

خداى تعالى يقين را هم مثل عصا حلق داده كه هر خيالى را كه پيدا شود مى‏خورد

( 40) پس معانى را چو اعيان حلق‏هاست            

                       رازقِ حلقِ معانى هم خداست‏

پس معانى هم مثل موجودات خارجى حلقها دارند و روزى آنها را هم خدا مى‏دهد

معانى: جمع معنى: آن چه به عقل درك آن توان كرد، آن چه به حس درنيايد.

اعيان: جمع عين: جسمانى‏ها.

( 41) پس ز مه تا ماهى هيچ از خلق نيست            

                 كه به جذبِ مايه او را حلق نيست‏

پس از ماه تا ماهى خلقى نيست كه براى جذب مايه و غذا حلق نداشته باشد

جذب مايه: كنايت از خوراك، آن چه قوام هر آفريده بدوست خواه مادى باشد خواه معنوى.

( 42) حلقِ جان از فكر تن خالى شود            

                     آن گهان روزيش اجلالى شود

اگر حلق نفس از وسوسه خالى شود و غذاى وسوسه را نخورد آن وقت است كه او را به اكرام وحى ميهمان مى‏كنند

حلق دل و عقل وقتى از فكر خالى شد بدون معده و هضم روزى پيدا مى‏كند كه دست كسى به آن نرسيده‏

( 43) شرط، تبديل مزاج آمد بدان            

                   ‏     كز مزاجِ بد بود مرگ بَدان

( 43) اين را بدان كه شرط پيش رفت انسان تبديل مزاج است كه مرگ بدان از مزاج بد است

مزاج بد: مزاج كيفيتى است كه از تفاعل كيفيات متضاد حرارت، رطوبت، برودت، و يبوست در يكديگر حاصل مى‏شود و تن آدمى هنگامى استوار است كه اين تفاعل به تناسب باشد و گر نه مزاج بد شود و بيمارى دست دهد.    

( 44) چون مزاج آدمى گِل خوار شد            

                  زرد و بد رنگ و سقيم و خوار شد

وقتى مزاج كسى گل پسند و گل خوار شد بيمار و زرد رنگ و ضعيف مى‏گردد

سَقيم: بيمار.

( 45) چون مزاج زشت او تبديل يافت            

           رفت زشتى از رخش، چون شمع تافت‏

وقتى مزاجش تبديل يافته گل خوارى را ترك كرد زشتى صورت مى‏رود و بر اثر سلامتى رنگ چهره‏اش گلنارى و تابان مى‏گردد

( 46) دايه‏اى كو؟ طفلِ شير آموز را

                   تا به نعمت خوش كند پَد فوز را

دايه ای کجاست طفلى را كه به شير عادت كرده براى اينكه لب و دهان او را بنعمتهاى ديگر دل خوش كند

شير آموز: شير خوار.

پَدفُوز: پتفوز: گرداگرد دهان. ( لب و دهان کودک شیر خوار )

( 47) گر ببندد راه آن پستان بر او          

                       بر گشايد راه صد بُستان بر او

اگر راه يك پستان را بر او ببندد راه صد بستان بروى او باز مى‏كند

( 48) ز آن كه پستان شد حجاب آن ضعيف

                  از هزاران نعمت و خوان و رَغيف‏

براى اينكه پستان براى اين طفل ضعيف حجابى است كه او را از هزاران نعمت و خوراكى باز داشته است

رَغيف: گرده نان.        

( 49) پس حيات ماست موقوفِ فِطام

                 اندك اندك جهد كن تَمَّ الكَلام‏

پس زندگى ما موقوف باين است كه جهد كنيم

وكم كم چون طفلى كه از شير باز گيرند از عادت پست دست بكشيم

فِطام: از شير بريدن.

تَمَّ الكلام: (جمله فعليه فعل و فاعل) گفتار پايان يافت.

تمام موجودات مسخّر امر پروردگارند، و هر يك را به مقدار استعداد، از بخششِ او فيضى است. در جهان مادى موجودها يكديگر را مى‏خورند، اما در عالم معنى اين تبديل به صورت پيمودن مرحله‏هاى كمال است چنان كه محسوس‏ها خورنده و خورده (آكل و مأكول) اند، و هر يك را بر حسب استعداد خود غذايى است، معقولات و معانى را نيز غذايى است. قدرت هضم قُوتِ عقلانى براى انسان هنگامى دست مى‏دهد كه از جسم و قوت جسمانى ببرد، و چند كه در پى خوردن و آشاميدن است بدان قُوت نخواهد رسيد، چنان كه در حديث است «لا تُمِيتُوا القُلُوبَ بِكَثرَةِ الطَّعامِ وَ الشَّرابِ فَإنَّ البِطنَةَ تُمِيتُ القَلبَ: دل‏ها را با پر خوارى و پر آشامى مميرانيد كه شكم بارگى دل را مى‏ميراند».

   اندرون از طعام خالى دار          

                          تا در او نور معرفت بينى‏

                             (گلستان سعدى، ص 95)

**************************************متن ابیات: از بیت۵۰ تا ۶۸

( 50) چون جَنين بُد آدمى، بُد خون غذا

                                  از نجس پاكى برد مؤمن كَذا

( 51) از فِطامِ خون غذااش شير شد

                                      وز فطام شير، لقمه‏گير شد

( 52) وز فطام لقمه لقمانى شود

                                         طالب اِشكار پنهانى شود

( 53) گر جَنين را كس بگفتى در رحم

                              هست بيرون عالمى بس منتظم

( 54) يك زمينى، خرّمى، با عرض و طول

                        اندر او صد نعمت و چندين اُكول‏

( 55) كوه‏ها و بحرها و دشت‏ها

                              بوستان‏ها باغ‏ها و كشت‏ها

( 56) آسمانى بس بلند و پر ضيا

                                 آفتاب و ماهتاب و صد سُها

( 57) از جنوب و از شمال و از دَبور

                              باغ‏ها دارد عروسى‏ها و سور

( 58) در صفت نآيد عحايب‏هاى آن

                    تو در اين ظلمت چه‏اى در امتحان؟

( 59) خون خورى در چار ميخ تنگنا

                           در ميان حبس و أنجاس و عَنا

( 60) او به حكم حال خود مُنكر بُدى

                         زين رسالت مُعرِض و كافر شدى‏

( 61) كين محال است و فريب است و غرور

                     ز آنكه تصويرى ندارد وهم كور

( 62) جنس چيزى چون نديد ادراكِ او

                               نشنود ادراك منكرناك او

( 63) همچنان كه خلق عام اندر جهان

                  ز آن جهان، اَبدال مى‏گويندشان‏

( 64) كين جهان چاهى است بس تاريك و تنگ

                        هست بيرون عالمى بى‏بو و رنگ‏

( 65) هيچ در گوش كسى ز ايشان نرفت

           كين طمع آمد حجاب ژرف و زفت‏

( 66) گوش را بندد طمع از استماع

                        چشم را بندد غرض از اطّلاع‏

( 67) همچنان كه آن جَنين را طمعِ خون

                كآن غذاى اوست در اوطانِ دون‏

( 68) از حديث اين جهان محجوب كرد

             غير خون او مى‏نداند چاشت خَورد

**************************************شرح ابیات: از بیت۵۰ تا ۶۸

( 50) چون جَنين بُد آدمى، بُد خون غذا

                         از نجس پاكى برد مؤمن كَذا

وقتى آدمى جنين بود غذايش خون و تار و پودش از خون بود و از ناپاکها مومن پاک می خورد

كذا: همچنين، چنين.

( 51) از فِطامِ خون غذااش شير شد          

                              وز فطام شير، لقمه‏گير شد

وقتى از خون باز گرفته شد غذايش شير گرديده و از شير باز گرفته شد لقمه غذا بدست گرفت

فِطام: بريدن از شير مادر، بريدن.

( 52) وز فطام لقمه لقمانى شود          

                                طالب اِشكار پنهانى شود

وقتى از لقمه باز گرفته شود لقمانى شده و طالب يك مطلوب نهانى مى‏گردد

لُقمانى: منسوب به لقمان كنايت از دانشمند، حكيم.

اِشكار پنهانى: كنايت از واردهاى غيبى. معانيى كه بر دل افاضه شود.

( 53) گر جَنين را كس بگفتى در رحم

                              هست بيرون عالمى بس منتظم‏

اگر در رحم مادر كسى به جنين مى‏گفت كه در بيرون از رحم عالمى هست در كمال نظم

( 54) يك زمينى خرّمى با عرض و طول

                         اندر او صد نعمت و چندين اكول‏

و يك زمين پر عرض و طول سبز و خرمى هست كه در آن نعمتها و خوراكيهاى لذيذ وجود دارد

اَكول: خورنده. در نسخه اساس به فتح همزه ضبط شده (اَكول)، امّا در نسخه نيكلسون به ضم (اُكول) است. لغت نامه به نقل از فرهنگ معين آن را جمع اُكُل: خوراكى‏ها، گرفته و همين بيت را شاهد آورده است.

( 55) كوه‏ها و بحرها و دشت‏ها

                          بوستان‏ها باغ‏ها و كشت‏ها

و در آن جا كوهها درياها دشتها بستانها باغها كشتزارها وجود دارد

( 56) آسمانى بس بلند و پر ضيا          

                         آفتاب و ماهتاب و صد سُها

و بر بالاى آن آسمانى است بس بلند و روشن كه آفتاب و ماه و ستارگان بى‏شمار در آن نور پاشى مى‏كنند

سُها: ستاره‏اى خرد در دنبال دُبِّ اكبر، و در اينجا كنايت از مطلق «ستاره» است.    

( 57) از جنوب و از شمال و از دَبور  

                          باغ‏ها دارد عروسى‏ها و سور

نسيم‏هاى جنوب و شمال و دبور از هر طرف مى‏وزد باغها دارد و عروسيها و مجالس سور و سرور در آن بر پا است

دَبور: بادى كه (در شبه جزيره عربستان) از جانب جنوب وزد، مقابل باد شمال يا شرق.

فكر كآن از مشرق آيد آن صباست          

           و آن كه از مغرب ،دَبور باوباست‏                                                                      3055/ 4

اما «دبور» در بيت مورد بحث به معنى مطلق «جهت» به كار رفته است.

سور: مهمانى.

( 58) در صفت نآيد عحايب‏هاى آن

                   تو در اين ظلمت چه‏اى در امتحان؟

عجايب آن عالم در وصف نمى‏گنجد تو در اين جاى تاريك پر محنت چرا ايستاده‏اى؟

( 59) خون خورى در چار ميخ تنگنا

                       در ميان حبس و أنجاس و عَنا

و در اين جاى تنگ چهار ميخ شده خون مى‏خورى و در ميان نجاست و حبس و زحمت مقيم هستى‏

چار ميخ: كه در چهار سوى گنهكار مى‏كوفتند. و او را بدانها مى‏بستند چنان كه نتواند جنبيد، و گاه ميخ‏ها را بر دست و پاى او مى‏كوفتند.

چار ميخِ تنگنا: كنايت از رحم مادر.

أنجاس: جمع نجس: پليدى.

عَنا: رنج.      

( 60) او به حكم حال خود مُنكر بُدى

                   زين رسالت مُعرِض و كافر شدى‏

آن جنين بحكم حالتى كه دارد منكر مى‏شد و از اين رسالت اعراض كرده و كافر مى‏گرديد

مُعرِض: روى گردان.

كافر: منكر، باور نكننده.

( 61) كين محال است و فريب است و غرور

                               ز آنكه تصويرى ندارد وهم كور

و مى‏گفت اينكه مى‏گويى محال است و فريب است و غرور چرا كه وهم كور و خيال كسى كه عالمى را نديده و هنوز آلت ديدن آن را كاملا ندارد از اين معنى دور و تصور آن را نتواند كرد

( 62) جنس چيزى چون نديد ادراكِ او

                                    نشنود ادراك منكرناك او

او تا جنس چيزى را نديده باشد ادراك او طبعاً منكر است اين سخنان را نمى‏شنود

( 63) همچنان كه خلق عام اندر جهان

                      ز آن جهان، اَبدال مى‏گويندشان

چنان كه بعموم مردم اين جهان پيمبران و ابدال از آن جهان سخن مى‏گويند

( ابدال : جمع بِدل و بَدَل یا بُدَلاء جمع بدیل ، و در اصطلاح اهل عرفان گروهی هستند که صفات بشری خود را به صفات الهی تبدیل کرده اند )

( 64) كين جهان چاهى است بس تاريك و تنگ            

                             هست بيرون عالمى بى‏بو و رنگ

و مى‏گويند اين جهان چاه تنگ و تاريكى است و در خارج از اين جهان عالمى هست وسيع و بى‏رنگ و بو

عالم بى‏بو و رنگ: كنايت از جهان نامحدود، مقابل جهان محسوس.

     باز هستىِّ جهان حسّ و رنگ          

               تنگ‏تر آمد كه زندانى است تنگ‏

   علّت تنگى است تركيب و عدد          

                       جانب تركيب حس‏ها مى‏كشد

   ز آن سوى حس عالم توحيد دان          

                گر يكى خواهى بدان جانب بران‏

                        (دفتراول3099-3097

( 65) هيچ در گوش كسى ز ايشان نرفت

                      كين طمع آمد حجاب ژرف و زفت‏

ولى اين سخنان بگوش كسى فرو نمى‏رود و حجاب آنها از قبول اين سخنان طمع است كه حجابى بس ضخيم و بزرگ است      

( 66) گوش را بندد طمع از استماع

                           چشم را بندد غرض از اطّلاع‏

طمع گوش را از شنوائى و چشم را از نگاه كردن منع مى‏كند

     چشم را بندد غرض…: حُبُّكَ الشَّيْ‏ءَ يُعمِى و يُصِمّ.

( 67) همچنان كه آن جَنين را طمعِ خون

                       كآن غذاى اوست در اوطانِ دون

همچنان كه آن جنين را طمع خون خوردن كه در آن وطن اوليه پست خوراك‏لذيذ او است

اوطان دون: كنايت از رَحِم مادر.

( 68) از حديث اين جهان محجوب كرد

                    غير خون او مى‏نداند چاشت خَورد

از خبر اين جهان محجوب كرده و خون را محبوب او نموده

چاشت خَورد: ناشتايى

چنان كه كودك در شكم مادر از خون كه ماده‏اى نجس بود نيرو مى‏گرفت، جان مؤمن نيز در اين جهان از خوراك‏هاى مادى نيرو مى‏گيرد اما پليد آن را به پاك تبديل مى‏كند. ادراك آدمى محدود است و جز آن چه در جهان محسوس بيند نمى‏داند، چون او را از نعمت‏هاى جهان غيب و عالم روحانى خبر دهند نمى‏پذيرد. چنان كه اگر كودكى را كه در رحم مادر به سر مى‏برد، از جهان بيرون چيزى گويند به انكار بر مى‏خيزد.

 

همچنین ببینید

موضوع «فرق ظن و گمان» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

    فرق یقین با ظن و گمان (سوره ملك) (22) (ص 563 )أَفَمَن يَمْشِي ...

یک دیدگاه

  1. سلام میشه لینک داخل مطلبو چک کنید.برای من
    مشکل داشت.ممنون

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

10 − نه =