خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه سوم، ابیات 69 تا 124

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه سوم، ابیات 69 تا 124

متن ابیات: از بیت 69 تا 78

قصه خورندگان پیل بچه از حرص و ترک نصیحت ناصح

متن ابیات :

( 69) آن شنيدى تو كه در هندوستان

                       ديد دانايى گروهى دوستان‏

( 70) گرسنه مانده شده بى‏برگ و عور

                        مى‏رسيدند از سفر از راه دور

( 71) مهرِ داناييش جوشيد و بگفت

           خوش سلاميشان و چون گلبن شگفت‏

( 72) گفت دانم كز تَجوُّع وز خَلا            

                      جمع آمد رنجتان زين كربلا

( 73) ليك اللَّه اللَّه اى قومِ جليل

                     تا نباشد خوردتان فرزندِ پيل‏

( 74) پيل هست اين سو كه اكنون مى‏رويد

                      پيل زاده مشكنيد و بشنويد

( 75) پيل بچگان‏اند اندر راهتان      

            صيد ايشان هست بس دل خواهتان‏

( 76) بس ضعيف‏اند و لطيف و بس سمين

                 ليك مادر هست طالب در كمين‏

( 77) از پى فرزند صد فرسنگ راه

                      او بگردد در حَنين و آه آه‏

( 78) آتش و دود آيد از خرطوم او

                    الحَذر ز آن كودك مرحومِ او

……………………………….

قصه خورندگان پیل بچه از حرص و ترک نصیحت ناصح

شرح ابیات : از بیت 69 تا 78

( 69) آن شنيدى تو كه در هندوستان

                       ديد دانايى گروهى دوستان‏

شايد شنيده‏اى كه در هندوستان دانايى جمعى از دوستان را ديد كه

خورندگان بچه پيل: مرحوم فروزانفر اين داستان را از حلية الأولياء، آورده،

سپس به ديگر مأخذها چون

حياة الحيوان دميرى،

نشوار المحاضره،

جوامع الحكايات،

رحله ابن بطوطه،

و الفرج بعد الشدة ارجاع داده است.

در اينجا خلاصه داستان را از ترجمه الفرج بعد الشدة (ترجمه حسين بن اسعد دهستانى) مى‏آوريم:

ابراهيم خوّاص گويد: با جمعى از صوفيان در كشتى بوديم.

موج دريا كشتى را بشكست و ما به ساحل افتاديم.

به جايى كه نمى‏دانستيم كجاست.

هيچ خوردنى نداشتيم

و دل بر مرگ نهاديم

با يكديگر گفتيم هر يك نذرى كنيم شايد فرجى شود.

هر يك چيزى نذر كرد

من گفتم نذر كردم كه گوشت فيل نخورم ياران گفتند چه وقت چنين سخن است؟

گفتم به خدا كه بر زبان من آمد و از روى هزل نگفتم كه در آن حكمتى باشد.

پس ياران در پى قُوتى شدند.

بچه پيلى يافتند خواستند آن را بكشند و بخورند و از من خواستند با آنان موافقت كنم. گفتم همين لحظه بر زبان من رفت كه گوشت پيل نخورم.

چون از خوردن فارغ شدند هر كس به زير درختى رفت.

ناگهان پيلى غرّان بيامد.

ياران همگى دل بر مرگ نهادند.

پس يك يك آنان را بوييد و از هر يك كه بوى گوشت شنيد زير پا بماليد.

نوبت به من رسيد و من تسبيح و شهادت مى‏گفتم.

فيل مرا بوييد و چون بوى بچه خود در من نديد مرا برداشت و بر پشت گذاشت و به راه افتاد پنداشتم به گونه‏اى ديگرم خواهد كشت. پس شتابان رفت تا به راهى گشاده رسيد. و مرا بر زمين نهاد.

من از آن جا مقدار يك دو فرسنگ رفتم به شهرى رسيدم

و حال خود با مردم بگفتم.

گفتند از آن جا كه تو مى‏گويى تا اينجا چندين روز راه است. (ترجمه فرج بعد از شدت، ج 2، ص 940- 944)

( 70) گرسنه مانده شده بى‏برگ و عور

                      مى‏رسيدند از سفر از راه دور

از سفر دور و درازى رسيده و گرسنه و برهنه و بى‏برگ و نوا بودند

عُور: در تداول فارسى زبانان: برهنه، لخت. ليكن در اين بيت به معنى بدون خوردنى است.

( 71) مهرِ داناييش جوشيد و بگفت

            خوش سلاميشان و چون گلبن شگفت

مهر دانائيش بجوش آمده چون گل شكفته شده با كمال گرمى سلام كرده‏

( 72) گفت دانم كز تَجوُّع وز خَلا

                        جمع آمد رنجتان زين كربلا

گفت مى‏دانم كه از گرسنگى و خالى بودن معده در رنج و بلا هستيد

كربلا: كنايت از رنج و سختى سفر.

تَجَوُّع: گرسنگى.

خَلا: تهى بودن شكم.

( 73) ليك اللَّه اللَّه اى قومِ جليل        

                    تا نباشد خوردتان فرزندِ پيل‏

ولى الحذر از اينكه طمع كنيد و بچه فيل بخوريد

( 74) پيل هست اين سو كه اكنون مى‏رويد

                           پيل زاده مشكنيد و بشنويد

اين طرف كه مى‏رويد فيل هست پند مرا از جان و دل بشنويد و فرزند پیل را مخورید

( 75) پيل بچگان‏اند اندر راهتان          

               صيد ايشان هست بس دل خواهتان‏

در سر راهتان بچه فيل‏هائى هستند كه البته مايل خواهيد شد كه آنها را صيد كنيد

( 76) بس ضعيف‏اند و لطيف و بس سمين

                 ليك مادر هست طالب در كمين‏

آنها بس قشنگ و چاق و لطيف هستند ولى مادرشان در كمين است

سَمين: فربه.

( 77) از پى فرزند صد فرسنگ راه          

                      او بگردد در حَنين و آه آه

او صد فرسخ عقب بچه خود با ناله و آه مى‏دود

حَنين: ناله، زارى.

( 78) آتش و دود آيد از خرطوم او

                  الحَذر ز آن كودك مرحومِ او

حذر كنيد از صيد بچه او كه از خرطومش آتش و دود بر مى‏خيزد

الحَذَر: پرهيز (بپرهيزيد)

مرحوم: در خور رحمت، قابل ترحم. (مبادا به آن بچه پيلان آسيب برسانيد كه قابل ترحم‏اند).

 

متن ابیات :از بیت 79 تا 104

( 79) اوليا اطفال حقّ‏اند اى پسر

                  غايبى و حاضرى بس با خبر

( 80) غايبى منديش از نقصانشان

              كو كشد كين از براى جانشان‏

( 81) گفت اطفال من‏اند اين اوليا

                    در غريبى فرد از كار و كيا

( 82) از براى امتحان، خوار ويتيم

                 ليك اندر سِر، منم يار و نديم‏

( 83) پشت دار جمله، عصمت‏هاى من

                          گوييا هستند خود اجزاى من

( 84) هان و هان اين دلق پوشان من‏اند

              صد هزار اندر هزار و يك تن‏اند

( 85) ور نه كى كردى به يك چوبى هنر

                    موسيى فرعون را زير و زبر

( 86) ور نه كى كردى به يك نفرينِ بَد

                نوح شرق و غرب را غرقاب خَود

( 87) بر نكندى يك دعاى لوطِ راد

                    جمله شهرستانشان را بى‏مُراد

( 88) گشت شهرستان چون فردوسشان

                دجله آب سيه رو ، بين نشان‏

( 89) سوى شام است اين نشان و اين خبر

                در ره قُدسش ببينى در گذر

( 90) صد هزاران ز انبياىِ حق پرست

              خود به هر قرنى سياست‏ها بُدست‏

( 91) گر بگويم وين بيان افزون شود

            خود جگر چه بود كه كُه‏ها خون شود

( 92) خون شود كُه‏ها و باز آن بفسرد

                تو نبينى خون شدن؟ كورى و رَد

( 93) طرفه كورى دور بينِ تيز چشم

                  ليك از اُشتر نبيند غير پَشم‏

( 94) مو بمو بيند ز صرفه حرص، انس

              رقص بى‏مقصود دارد همچو خرس‏

( 95) رقص آن جا كن كه خود را بشكنى

                پنبه را از ريش شهوت بر كنى‏

( 96) رقص و جولان بر سر ميدان كنند

             رقص اندر خون خود مردان كنند

( 97) چون رهند از دستِ خود دستى زنند

            چون جهند از نقصِ خود رقصى كنند

( 98) مطربانشان از درون دف مى‏زنند

                بحرها در شورشان كف مى‏زنند

( 99) تو نبينى ليك بهر گوششان

               برگ‏ها بر شاخ‏ها هم كف زنان‏

( 100) تو نبينى برگ‏ها را كف زدن

                  گوش دل بايد نه اين گوش بدن‏

( 101) گوش سر بر بند از هزل و دروغ

                       تا ببينى شهر جانِ با فروغ‏

( 102) سِر كشد گوش محمّد در سُخن

                  كِش بگويد در نُبِى حق هُو اُذُن‏

( 103) سَر بسر گوش است و چشم است اين نبى        

                   تازه زو ما، مُرضِع است او ما صَبى‏

( 104) اين سخن پايان ندارد باز ران

                سوى اهل پيل و بر آغاز ران‏

 

شرح ابیات : از بیت 79 تا 104

( 79) اوليا اطفال حقّ‏اند اى پسر

                     غايبى و حاضرى بس با خبر

اوليا اطفال حقّ‏اند: چنان كه در حديث آمده است «الخَلقُ كَلُّهُم عِيالُ اللَّه: آفريدگان همه عيال خداى‏اند.» (بحار الانوار، ج 93، ص 118) اما اوليا را نزد خدا مرتبتى خاص است.

آنان گزيده اين عيال‏هاى‏اند، و عنايت خدا به ايشان از ديگر عائله بيشتر.

غايبى و حاضرى…: «ياء» را در هر دو كلمه مى‏توان وحدت يا مصدرى گرفت (در غيبت و حضور بر خاطرها اشراف دارند يا آن جا كه غايب‏اند هم حاضرند.)، چنان كه مكرر در مثنوى آمده است اوليا بر ضمير بندگان اشراف دارند، خواه در حضور و خواه در غيبت.

غيبت و حضور دو اصطلاح عرفانى است. «غيبت» بى‏خبر ماندن از خود است، به خاطر واردات بر دل.

و «حضور» مقابل آن است. و غيبت و حضور بدين معنى از صفت اولياست.

ليكن در بيت مورد بحث، معنى نخست مقصود است چنان كه در بيت بعد فرمايد: اگر غايب‏اند مپندار بى‏خبرند.

( 80) غايبى منديش از نقصانشان        

                         كو كشد كين از براى جانشان

وقتی از غیر حق غافلند فکر نکن نقصان دارند چرا که خدا به خاطر انان به روی تو تیغ کین خواهد کشید

( 81) گفت اطفال من‏اند اين اوليا

                        در غريبى فرد از كار و كيا

حق فرمود اين اولياء كه بغربت افتاده و تنها و بى‏كس‏اند و در ظاهر جلال و عظمتى ندارند اينها اولاد من‏اند

گفت اطفال من‏اند…: قشيرى از حمزة بن يوسف، و او به سند خود از عايشه از رسول (ص) آرد كه فرمود: «مَن آذَى لِى وَلِيًّا فَقَدِ استَحَلَّ مُحارَبَتىِ: هر كه وليى را از آن من آزار دهد جنگ مرا روا شمرده است.» (رساله قشيريه، ص 128)

مرحوم فروزانفر حديث «الخَلق كلهم عيال اللَّه» و «الصوفية اطفال فى حجر الحق» را مأخذ گرفته‏اند، ليكن حديث قشيرى مناسب‏تر مى‏نمايد.

( 82) از براى امتحان خوار و يتيم

                      ليك اندر سِر، منم يار و نديم‏

اينها را وقتی مورد ازمایش قرار می گیرند خوار و يتيم می بینی ولى در باطن من يار و نديم آنها هستم

از براى امتحان…: اولياى خدا به صورت ژنده پوش، و در ديده دنيا پرستان بى‏مقدارند تا معلوم شود قدر آنان را چه كسى مى‏شناسد. شعيب را مى‏گفتند: إِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً 11: 91: تو را در ميان خود ناتوان مى‏بينيم.» (هود، 91)

( 83) پشت دار جمله، عصمت‏هاى من

                    گوييا هستند خود اجزاى من‏

پشت و پناه همه آنها نگهدارى من است مثل اينكه اعضاء من هستند

پشت دار: نگاه دار، پناه.

ور همى‏بيند چرا نبود دلير            

                 پشت دار و جان سپار و چشم سير

803/ 6

( 84) هان و هان اين دلق پوشان من‏اند

                   صد هزار اندر هزار و يك تن‏اند

هان آگاه باش كه اين دلق پوشان من ميليونها هستند ولى يك نفرند

صد هزار اندر هزار:

چون از ايشان مجتمع بينى دو يار            

                   هم يكى باشند و هم ششصد هزار

184 /2

( 85) ور نه كى كردى به يك چوبى هنر

                          موسيى فرعون را زير و زبر

اگر اين طور نبود چگونه موسى با يك چوب قدرت نمايى كرده دستگاه فرعون را زير و رو مى‏نمود

هنر كردن: قدرت نمايى

به يك چوب هنر كردن: اشارت است به موسى (ع)، و عصاى او كه در چند جاى قرآن كريم آمده است.

( 86) ور نه كى كردى به يك نفرينِ بَد

                   نوح شرق و غرب را غرقاب خود

يا چگونه نوح با يك نفرين مشرق و مغرب جهان را غرق مى‏كرد

نفرين بد: كه گفت: رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى اَلْأَرْضِ مِنَ اَلْكافِرِينَ دَيَّاراً. 71: 26 (نوح، 26) و طوفان بر آمد.

( 87) بر نكندى يك دعاى لوطِ راد

                     جمله شهرستانشان را بى‏مُراد

بلى اگر اين طور نبود با يك دعاى لوط شهر كافران از جاى كنده نمى‏شد و ناکام نمی شدند

دُعا: نفرين. دُعاى لوط: اشارت است بدان چه لوط گفت: إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ اَلْقالِينَ. رَبِّ نَجِّنِي وَ أَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ: شعرا ء 26: 168- 169 من كردار شما را زشت مى‏دانم. پروردگارا، مرا و كسان مرا از آن چه مى‏كنند برهان»

نفرين وى موجب شد كه شهر آن قوم زير و زبر شود. جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها. 11( هود، 82)

( 88) گشت شهرستانِ چون فردوسشان

                          دجلهِ آبِ سيه، رُو بين نشان‏

شهر اين طايفه كه مثل بهشت بود بدرياچه آب سياه تبديل شد اكنون مى‏توانى نشانى آن را ببينى

دجله آب سيه: ناصر خسرو نويسد: «و سوى جنوب شهر درياى لوط است و آن آبى تلخ دارد يعنى درياى لوط كه از جانب جنوب طَبَريّه است… از شخصى شنيدم كه گفت در درياى تلخ، كه درياى لوط است، چيزى مى‏باشد مانند گاوى از كف دريا فراهم آمده سياه…» (سفر نامه ناصر خسرو، ص 29- 30)

( 89) سوى شام است اين نشان و اين خبر

                       در ره قُدسش ببينى در گذر

جاى شهر آنها را مى‏توانى در راه قدس كه بطرف شام مى‏روى ملاحظه كنى

قران در ایه (79) (ص 266) (سوره الحجر)می فرماید : فَانتَقَمْنَا مِنهُْمْ وَ إِنهَُّمَا لَبِإِمَامٍ مُّبِينٍ

ما از ايشان انتقام گرفتيم، و بدرستى كه اين دو قوم بر سر شاهراهى قرار دارند

که این ایه در باره سرگذشت قوم هلاک شده است و در نواحی شام است و مخروبه های ان امروز موجود است

( 90) صد هزاران ز انبياىِ حق پرست

                   خود به هر قرنى سياست‏ها بُدست‏

صد هزاران از اوليا در هر قرنى سياستهائى را در باره مخالفين خود اعمال می کردند

به هر قرنى سياست‏ها بُدست: چنان كه در جاى جاى قرآن كريم آمده است كه خدا كافران را عذاب فرمود به نفرين پيمبران.

( 91) گر بگويم وين بيان افزون شود

            خود جگر چه بود كه كُه‏ها خون شود

كه اگر بگويم و بيشتر شرح دهم جگرها خون مى‏شود نه جگر چيست بلكه سنگ خارا خون مى‏گردد

خون شود كُه‏ها:

بس كنم گر اين سخن افزون شود          

     خون جگر چه بود كه خارا خون شود

اين جگرها خون نشد نه از سختى است          

             غفلت و مشغولى و بد بختى است‏

(دفتراول3821-3820)

( 92) خون شود كُه‏ها و باز آن بفسرد

                 تو نبينى خون شدن؟ كورى و رَد

كوه‏ها خون مى‏گردد پس از آن باز خشك و منجمد مى‏گردد اما تو چگونه كور و مردودى و خون شدن آن را نمى‏بينى؟

فسردن: منجمد شدن

( 93) طرفه كورى دور بينِ تيز چشم

                      ليك از اُشتر نبيند غير پَشم

عجب كورى كه هم چشمت تيز و هم دور بين است ولى از شتر جز پشم آن را نمى‏بيند

طرفه كورى:

آن يكى بس دور بين و ديده كور          

                      از سليمان كور و ديده پاى مور

و آن دگر بس تيز گوش و سخت كر          

          گنج و در وى نيست يك جو سنگ زر                                               (دفترسوم2610-2609)

( 94) مو بمو بيند ز صرفه حرص، انس

              رقص بى‏مقصود دارد همچو خرس

چيزهايى را كه با حرص او مأنوس است مو به مو مى‏بيند و مثل خرس بدون مقصود مى‏رقصد

( 95) رقص آن جا كن كه خود را بشكنى

                    پنبه را از ريش شهوت بر كنى

وقتى رقص كن كه خود را شكسته و بر نفس غالب شده و پنبه را از ريش شهوت كنده باشى

رقص كن آن جا…: رقص كردن، گرد گرديدن، و اين سو و آن سو گشتن است در مجلس‏هاى سماع كه در خانقاه مى‏كردند. و از شور و هيجان از خود بى‏خود مى‏شدند.

يك دست جام باده و يك دست جعد يار          

         رقصى چنين ميانه مى‏دانم آرزوست‏

(ديوان كبير، ب 4645)

خود را شكستن: شكستن نفس. خودى را رها كردن.

پنبه از ريش شهوت كندن: پنبه را از روى جراحت بر مى‏دارند تا چرك و خون فاسد كه زير آن فراهم آمده برون رود.

مولانا گويد: پنبه هوى و هوس را از روى زخم شهوت بردار تا ريشه فاسد آن از دلت برون رود.

( 96) رقص و جولان بر سر ميدان كنند

رقص اندر خون خود مردان كنند

جولان و رقص را در ميدان بايد كرد مردها در ميان خون خود رقص مى‏كنند

رقص اندر خون خود….: دور نيست توجه او در اين عبارت به نجم الدين كبرى باشد

( 97) چون رهند از دستِ خود دستى زنند

           چون جهند از نقصِ خود رقصى كنند

وقتى از دست خود رهايى يافتند دست مى‏زنند و چون از نقص خود خلاص شدند رقص مى‏كنند

از دست خود رهيدن: خودى را واگذاردن. كشتن هواى نفس را.

( 98) مطربانشان از درون دف مى‏زنند

                بحرها در شورشان كف مى‏زنند

( تو گوئی در درون انها مطربانی هستند و ان )مطربان باطنى براى آنها دف زده و درياها در شور آنها كف مى‏زنند

دف زدن مطربان از درون: كنايت از شور و نشاط درونى. اين شور و نشاط آنان را خوش مى‏دارد و به رقص و نشاط وا مى‏دارد.

( 99) تو نبينى ليك بهر گوششان

                      برگ‏ها بر شاخ‏ها هم كف زنان‏

تو نمى‏بينى ولى در گوش آنها برگهاى درختان بر شاخها مشغول كف زدن هستند

( 100) تو نبينى برگ‏ها را كف زدن

                 گوش دل بايد نه اين گوش بدن‏

تو كف زدن برگها را نخواهى ديد در اينجا گوش دل لازم است نه گوش اين بدن

( 101) گوش سر بر بند از هزل و دروغ

                       تا ببينى شهر جانِ با فروغ‏

گوش سر را از سخنان ياوه و دروغ بر بند تا شهر جان را با روشنى و فروغ ببينى

( 102) سَر كشد گوش محمّد در سُخُن

                     كِش بگويد در نُبِى حق هُو اُذُن

گوش حضرت محمد (ص ع) از سخن خدا اگاه م ى‏شود تا در قرآن مجيد حق او را گوش (هو أُذُنٌ ) خطاب می کند

هُو اُذُن: گرفته از قرآن كريم است وَ مِنْهُمُ اَلَّذِينَ يُؤْذُونَ اَلنَّبِيَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ: 9: 61 و از آنان كسانى پيمبر را آزار مى‏دهند، و مى‏گويند او سرا پا گوش است. بگو گوش خوبى به نفع شما ست او به خدا و مؤمنان ايمان مى‏آورد. (توبه، 61)

( 103) سَر بسر گوش است و چشم است اين نبى          

                   تازه زو ما، مُرضِع است او ما صَبى‏

آرى آن پيغمبر اكرم تمام وجودش گوش و چشم است و او است كه ما را چون طفل از پستان رحمت شير مى‏دهد

مُرضِع: شير دهنده، كنايت از تربيت كننده. چنان كه بارها در مطاوى دفترها اشارت و تصريح فرموده است اوليا مقرّبان خداى‏اند و نزد او ارجى بزرگ دارند. اگر در ظاهر خوار و ژنده‏اند در نزد حق مقرَّب‏ترين بنده‏اند. اگر آنان را از بى‏ادبان رنجى رسد، خدا از آزار دهندگان كيفر كشد.

   گر زنى بر نازنين‏تر از خودت          

                        در تگ هفتم زمين زير آردت

   قصّه عاد و ثمود از بهر چيست          

                     تا بدانى كانبيا را نازُكى است

اين نشان خسف و قَذف و صاعقه        

                             شد بيان عزّ نفس ناطقه‏

                               (دفتراول3308-3306)

ظاهرشان خموش است و دل‏هاشان از عشق خدا در جوش،

با دنيا پرستان بيگانه‏اند و با حق آشنا،

نفس را كشته‏اند و زنده‏اند به خدا.

   تو را با حق آن آشنايى دهد          

              كه از دست خويشت رهايى دهد

كه تا با خودى در خودت راه نيست          

               و ز اين نكته جز بى‏خود آگاه نيست‏

   نه مطرب كه آواز پاى ستور          

              سماع است اگر عشق دارى و شور

   مگس پيش شوريده دل پر نزد          

                كه او چون مگس دست بر سر نزد

                          (بوستان سعدى، ص 111)

( 104) اين سخن پايان ندارد باز ران

                      سوى اهل پيل و بر آغاز ران‏

اين سخن بى‏پايان است اكنون باز گرد و قصه خورندگان بچه فيل را بيان كن

……………………………………………….

متن ابیات :از بیت 105 تا 124

** بقيه قصه متعرضان پيل بچگان

( 105) هر دهان را پيل بويى مى‏كند

                 گِردِ معده هر بشر بر مى‏تند

( 106) تا كجا يابد كباب پورخويش

                    تا نمايد انتقام و زور خويش

( 107) گوشت‏هاى بندگان حق خورى

                  غيبت ايشان كنى كيفر بَرى‏

( 108) هان كه بوياى دهانتان خالق است

            كى بَرد جان غير آن كو صادق است‏

( 109) واى آن افسوسيى كِش بوى گير

                 باشد اندر گور مُنكَر يا نكير

( 110) نه دهان دزديدن اِمكان ز آن مِهان

              نه دهان خوش كردن از دارو دِهان‏

( 111) آب و روغن نيست مر رو پوش را

                راهِ حيلت نيست عقل و هوش را

( 112) چند كوبد زخم‏هاى گُرزشان

                    بر سر هر ژاژخا و مُرزِشان‏

( 113) گُرزِ عزرائيل را بنگر اثر

                     گر نبينى چوب و آهن در صُوَر

( 114) هم به صورت مى‏نمايد گه گهى

                      ز آن همان رنجور باشد آگهى‏

( 115) گويد آن رنجور اى ياران من

              چيست اين شمشير بر سارانِ من‏

( 116) ما نمى‏بينيم باشد اين خيال

     چه خيال است اين كه اين هست ارتحال‏

( 117) چه خيال است اين كه اين چرخ نگون

                      از نهيب اين خيالى شد كنون‏

( 118) گُرزها و تيغ‏ها محسوس شد

                    پيش بيمار و سَرش منكوس شد

( 119) او همى‏بيند كه آن از بهر اوست

           چشم دشمن بسته ز آن و چشمِ دوست‏

( 120) حرص دنيا رفت و چشمش تيز شد

                  چشم او روشن گَهِ خون ريز شد

( 121) مرغ بى‏هنگام شد آن چشم او

                        از نتيجه كبر او و خشم او

( 122) سَر بُريدن واجب آيد مرغ را

                    كو به غير وقت جنباند دَرا

( 123) هر زمان نزعى است جزو جانت را

                  بنگر اندر نزع جان ايمانت را

( 124) عُمر تو مانند هميان زراست

                 روز و شب مانند دينار اِشمَر است

 

شرح ابیات : از بیت 105 تا 124

( 105) هر دهان را پيل بويى مى‏كند

                       گِردِ معده هر بشر بر مى‏تند

فيل هر دهنى را بو كرده و معده اشخاص را بازجويى مى‏كند

( 106) تا كجا يابد كباب پورخويش

                   تا نمايد انتقام و زور خويش

تا بوى كباب بچه خود را تشخيص داده و خورنده آن را زخم زده و بكيفر برساند  

( 107) گوشت‏هاى بندگان حق خورى

                    غيبت ايشان كنى، كيفر بَرى‏

غيبت بندگان حق را مى‏كنى مثل اين است كه گوشت بدن آنها را مى‏خورى البته كيفر خواهى ديد

گوشت‏هاى بندگان حق…: گرفته از قرآن كريم است أَ يُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ: (حجرات، 12) 49: 12 آيا از شما كسى دوست دارد گوشت برادر مرده خويش بخورد، پس آن را ناخوش مى‏داريد.»

( 108) هان كه بوياى دهانتان خالق است

          كى بَرد جان غير آن كو صادق است‏

آگاه باش كه بوياى دهان غيبت كنندگان خداست چه كسى جز اشخاص راستگو جان سالم بدر خواهد برد

بويا: بوينده، بو كننده.    

( 109) واى آن افسوسيى كِش بوى گير

                     باشد اندر گور، مُنكَر يا نكير

واى برحال آ نکه به حالش افسوس خورند كه در گور نكير و منكر دهان او را بو مى‏كنند

افسوسى: آن كه بر او دريغ خورند، بى‏چاره، در خور دريغ.

عقل او مى‏گفت كين گريه ز چيست    

                    بر چنان افسوسيان شايد گريست‏

25611

و مى‏توان «افسوسى» را به معنى فاعلى آن گرفت (استهزا كننده). چنان كه خورندگان پيل، آن را كه نخورد به ريشخند گرفتند. و بدين معنى نيز در مثنوى به كار رفته است:

هر كه ديد آن جاه و مالش سجده كرد

                  سجده افسوسيان را او بخورد

780/3

و در بيت مورد بحث «افسوسى» كنايت از كسانى است كه از راه حق دور افتادند و مخالفت حكم او كردند. اوليا را آزردند.

بوى گير: كه از بو كسى را شناسد، كنايت از «فرشتگان» كه به سر وقت گناهكاران روند.

منكر و نكير: دو فرشته كه در شب اول قبر به گور مرده در آيند و از او پرسش گيرند.

( 110) نه دهان دزديدن اِمكان ز آن مِهان                  نه دهان خوش كردن از دارو دِهان‏

نه از آن دو فرشته ممكن است دهان را دزديد و نه مى‏توان با دارو ی کسانی که دارو می دهند دهان را خوشبو نمود

دارو دهان: نيكلسون «دهان» را جمع دُهن روغن گرفته، ولى با توجه به عبارتى كه از نهج البلاغه آورده‏ايم، دور نيست سروده مولانا در اين فصل متأثر از آن باشد، مى‏توان آن را «دارو دِهان»: دارو دهندگان، تيمار داران معنى كرد.                  

( 111) آب و روغن نيست مر رو پوش را

                   راهِ حيلت نيست عقل و هوش را

در آن جا براى رو پوش کشیدن بر گناه ، آب و روغنى نيست و عقل و هوش‏ چاره ای نتوانند بکنند

آب و روغن: كنايت از آرايش ظاهرى، ظاهر سازى.              

دل نيارامد ز گفتار دروغ            

                    آب و روغن هيچ نفروزد فروغ‏

2735-2                                                      (112) چند كوبد زخم‏هاى گُرزشان                              بر سر هر ژاژخا و مُرزِشان‏

( 112) چقدر گرز آنها بر سر هر بى‏هوده گو و حاصل عملش فرود اید

مُرز: نشيمنگاه،

( 113) گُرزِ عزرائيل را بنگر اثر                                 گر نبينى چوب و آهن در صُوَر

از گرز عزرائيل اگر صورت گرز و چوب و آهن نبينى اثرش را ببين                                                

( 114) هم به صورت مى‏نمايد گهگهى

                     ز آن همان رنجور باشد آگهى‏

گاهى بصورت آشكار مى‏شود كه آن را فقط همان بیمار رنجور محتضر مى‏بيند                    

( 115) گويد آن رنجور اى ياران من

                 چيست اين شمشير بر سارانِ من‏

و به اطرافيان خود مى‏گويد اين شمشير چيست بالاى سر من؟

ساران: سر.            

   گفت من در تو چنان فانى شدم      

                   كه پُرم از تو ز ساران تا قدم‏

2022-5                      

( 116) ما نمى‏بينيم، باشد اين خيال

چه خيال است اين؟ كه اين هست ارتحال‏

چون كسى از اطرافيان رنجور آن را نمى‏بيند مى‏گويند اين خيال است و گرنه ما چرا نمى‏بينيم ، ولی اين چه خيالى است كه رنجور را از اين عالم مى‏برد؟

اِرتِحال: رخت بر بستن، مردن.

( 117) چه خيال است اين كه اين چرخ نگون

                   از نهيب اين خيالى شد كنون‏

اين چه قسم خيالى است كه گردون از نهيب آن خيالى شده یعنی نزار و ناچیز و از نظر محو مى‏گردد

( 118) گُرزها و تيغ‏ها محسوس شد

               پيش بيمار ، و سَرش منكوس شد

شمشيرها و گرزها براى بيمار محسوس شده و بر اثر آنها سر بيمار بپائين متمايل گرديد

مَنكُوس: فروهشته، نگون.

( 119) او همى‏بيند كه آن از بهر اوست

          چشم دشمن بسته ز آن و چشمِ دوست‏

او مى‏بيند كه اين گرز و شمشير فقط براى او بوده ديگران از دوست و دشمن چشمانشان از ديدن آن محروم است‏                        

( 120) حرص دنيا رفت و چشمش تيز شد

               چشم او روشن گَهِ خون ريز شد

اكنون حرص دنيا رفته و چشمش به هنگام مرگ تيز گرديده و روشن مى‏بيند

چشم تيز شدن: كنايت از حقيقت را ديدن.

خون ريز: خونريزى، كنايت از مردن.

( 121) مرغ بى‏هنگام شد آن چشم او

                     از نتيجه كبر او و خشم او

چشمش بر اثر كبر و خشم او مرغ بى‏هنگام گرديده و وقتى باز شده كه وقت گذشته است‏

مرغ بى‏هنگام: مرغ كه بى وقت خواند. نگاه كنيد به: شرح بيت 943 و 1159 1.

( 122) سَر بُريدن واجب آيد مرغ را

                 كو به غير وقت جنباند دَرا

البته مرغى كه بى‏هنگام بخواند بايد سرش بريده شود چون او در غیر وقت بانگ درا سر می دهد

دَرا: زنگ.

دراجنبانيدن: كنايت از آواز دادن.

( 123) هر زمان نزعى است جزو جانت را

               بنگر اندر نزع جان ، ايمانت را

در هر آن براى يك جزء از جان تو حالت نزع و جان كندنى است در اين نزعهاى جزئى ايمانت را وارسى كن

نزع: جان كندن.            

(124)عمرتومانندهمیان زرست

                    روزوشب ماننددیناراشمَرست

عمر تو چون هميان زر مسكوك است و روزها و شبهائى كه مى‏گذرد هر يك چون شمارنده دينار است كه از آن زرها خرج مى‏كند

دينار اِشمَر: کسی كه دينار شمارد، و هر دينار كه بر دارد از مجموع كم مى‏شود.

    ماييم نظارگان غمناك      

                    زين حقّه سبز و مهره خاك‏

كين حقّه و مهره تا به جاى‏اند    

                        سر كيسه عمر مى‏گشايند

(خاقانى، تحفة العراقين)

هشدارى است عيب جويان را كه بَدِ مردمان در نهان گويند، و ندانند كه فرشتگان نفس‏هاشان را مى‏شمارند، و آن چه كنند يك به يك در دفتر آرند. و آن گاه خبر شوند كه خواهند از اين جهان به در شوند.

مضمون بيت‏هاى اخير ياد آور سخنان على (ع) است: «بلاها از نزديك بدو نگريست.

بيماريى بدو روى آورد كه نمى‏دانست از كجا و چيست؟

و اندوهى كه نهانِ درونِ او را مى‏شكافت و او آن را مى‏جست و نمى‏يافت.

و سستى‏ها در او پديد گرديد، حالى كه از همه وقت تندرست‏تر بود و نشانى از بيمارى در خود نمى‏ديد.

پس هراسان روى به پزشكان آورد و به دستورشان كار كرد.

گرمى را به سردى آرام كردن و سردى را به گرمى به سرِ كار آوردن.

امّا داروى سردى، گرمى را از كار نينداخت، و آن چه براى گرمى به كار رفت سردى را بيشتر ساخت… چندان كه تيمار خوار ناتوان شد و بيمار دار سر گردان… و آن گاه كه وى آماده جدايى از اين جهان است و رها كردن دوستان، ناگهان اندوهى كه دارد بر او هجوم آرد… چه بسيار پاسخ‏ها كه داند امّا گفتن نتواند.»

(نهج البلاغه، خطبه 221)

 

همچنین ببینید

موضوع «فرق ظن و گمان» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

    فرق یقین با ظن و گمان (سوره ملك) (22) (ص 563 )أَفَمَن يَمْشِي ...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

14 + هفده =