خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه چهارم، ابیات 125 تا 155

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه چهارم، ابیات 125 تا 155

متن ابیات :از بیت 125 تا 137

( 125) مى‏شمارد مى‏دهد زر بى‏وُقوف

                    تا كه خالى گردد و آيد خُسوف‏

( 126) گر ز كُه بستانى و ننهى به جاى

                 اندر آيد كوه ز آن دادن ز پاى‏

( 127) پس بنه بر جاى، هر دم را عوض

      تا ز وَ اسجُد وَ اقتَرِب يابى غرض‏

( 128) در تمامى كارها چندين مكوش

              جز به كارى كه بود در دين مكوش‏

( 129) عاقبت تو رفت خواهى ناتمام

            كارهايت أبتَر و نانِ تو خام‏

( 130) و آن عمارت كردن گور و لَحد

               نه به سنگ است و به چوب و نه لُبَد

( 131) بلكه خود را در صفا گورى كنى

                  در مِنِىِّ او كنى دفن مَنى‏

( 132) خاك او گردى و مدفونِ غمش

                      تا دَمت يابد مددها از دَمش‏

( 133) گورخانه و قبّه‏ها و كنگره

               نبود از اصحابِ معنى آن سَره‏

( 134) بنگر اكنون زنده اطلس پوش را

                 هيچ اطلس دست گيرد هوش را؟

( 135) در عذاب مُنكَر است آن جان او

                     كژدمِ غم در دل غمدانِ او

( 136) از برون بر ظاهرش نقش و نگار

                 وز درون ز انديشه‏ها او زار زار

( 137) و آن يكى بينى در آن دلق كهن

             چون نبات انديشه و شكّر سخن

**************************************شرح ابیات : از بیت 125 تا 137

( 125) مى‏شمارد مى‏دهد زر بى‏وُقوف

                   تا كه خالى گردد و آيد خُسوف‏

بى‏ملاحظه زرها را شمرده مى‏دهد تا هميان خالى شده و عمرت بسر آيد

وُقوف: در مثنوى بيشتر به معنى آگاهى و اطلاع به كار رفته است.

           عقل فرعون ذَكىِّ فيلسوف  

       كور گشت از تو نيابيد او وقوف‏ 2665/2 ليكن در اين بيت «بى‏وُقُوف» به معنى بى‏وقفه، بدون درنگ است. و نزديك است به سروده خاقانى كه در صفحه 25 (ذيل «دينار اشمر») نوشته شد.

خُسوف: در لغت به معنى «گرفتن ماه» است، ليكن در اين بيت استعارت از رفتن جان از تن است و پايان يافتن روزهاى زندگى.

داد حق عمرى كه هر روزى از آن

                   كس نداند قيمت آن در جهان

خرج كردم عمر خود را دم بدم  

                     در دميدم جمله را در زير و بم‏

2191- 2190/ 1              

( 126) گر ز كُه بستانى و ننهى به جاى

               اندر آيد كوه ز آن دادن ز پاى‏

اگر فى المثل از يك كوهى كم كم بردارى و چيزى بجاى آن نگذارى بالاخره كوه از پاى در آمده به آخر خواهد رسيد

گر ز كُه بستانى: نظير

اگر باران به كوهستان نبارد                  

   به سالى دجله گردد خشك رودى‏

(گلستان سعدى، ص 156)

( 127) پس بنه بر جاى، هر دم را عوض

        تا ز وَ اسجُد وَ اقتَرِب يابى غرض‏

پس هر دمى از عمر را كه از دست مى‏دهى عوضى بجاى آن بگذار تا مطلوب خود را از وَ اُسْجُدْ وَ اِقْتَرِبْ 96: 19 بيابى و در عوض صرف عمر بدرگاه خداوندى نزديك شوى

عوض نهادن: كنايت از طاعت و تقرب است به خدا. (نگاه كنيد به: شرح بيت 895- 892 /2) (هر روز رفته از عمر را عوضى از طاعت بنه).

وَ اُسْجُدْ وَ اِقْتَرِبْ 96: 19: به سجده در آى و نزديكى جوى. (علق، 19) (نگاه كنيد به: شرح بيت 3607 /1)

( 128) در تمامى كارها چندين مكوش

             جز به كارى كه بود در دين مكوش‏

در هر كارى اين قدر كوشش بى‏فايده نكن و جديت خود را فقط در كار دين آشكار كن‏

( 129) عاقبت تو رفت خواهى ناتمام

                   كارهايت أبتَر و نانِ تو خام‏

عاقبت تو خواهى رفت و كارهايت ناتمام مى‏ماند كارها ناقص مانده و تو خام و نپخته از دنيا مى‏روى‏

ابتر: ناتمام، دم بريده.

نان خام ماندن: كنايت از كار آخرت را نساختن.              

( 130) و آن عمارت كردن گور و لَحد

             نه به سنگ است و به چوب و نه لُبَد

تعمير گور و لحد باين نيست كه سنگ و چوب و پر و پشم براى آن مهيا كنى

و آن عمارت كردن…: نگاه كنيد به: گلستان سعدى، باب هفتم، حكايت 18، داستان «مناظره توانگر زاده و درويش بچه»

لُبَد: مال بر هم نهاده است، و در اين بيت به معنى آن چه بر هم نهند از خشت و گل و جز آن.

( 131) بلكه خود را در صفا گورى كنى

                   در منِیِِّ او كنى دفن مَنى‏

بلكه باين است كه براى خود در وادى صفاى الهى گورى كنده و منيت خود را در منيت او مدفون سازى‏

صَفا: بلندى است در دامن كوه ابو قيس در جانب شرقى مسجد الحرام و مقابل آن مَروَه است، و حاجيان را واجب است ميان اين دو بلندى هفت بار بروند و بيايند و آن را «سعى» گويند.

مِنى: درّه‏اى بر جانب شرقى مكه، به عرض تقريباً هفت صد متر و طول دو كيلو متر و نيم، از جَمره عقبه تا وادى مُحَسِّر، كه حاجيان بايد از سر زدن خورشيد روز دهم تا ظهر روز دوازدهم در اين درّه بمانند.

در اين بيت «در صفا گور كندن» و «در منِى دفن مَنِى كردن»، استعارت از كشتن نفس است و فانى ساختن خود در خدا

( 132) خاك او گردى و مدفونِ غمش

                     تا دَمت يابد مددها از دَمش‏

و مدفون غم او گرديده خاك درگاهش شوى تا دم تو از دم او مدد يابد

مدفونِ غم شدن: غم را به جان خريدن. پاس محبّت داشتن.

دمت از دم او مدد يابد: از فيض او بهره‏مند شوى.

( 133) گورخانه و قبّه‏ها و كنگره

               نبود از اصحابِ معنى آن سَره‏

قبه و كنگره گورستان در آن جهان كسى را در صف اصحاب معنى قرار نمى‏دهد

گورخانه و…:

مرد درويش كه بارِ ستم فاقه كشيد  

                 به درِ مرگ همانا كه سبكبار آيد

و آن كه در دولت و در نعمت و آسانى زيست             مردنش زين همه، شك نيست كه دشوار آيد

به همه حال اسيرى كه ز بندى برهد    

                 بهتر از حال اميرى كه گرفتار آيد

(گلستان سعدى، ص 162)

سَرَه: نيك، پسنديده.

( 134) بنگر اكنون زنده اطلس پوش را

             هيچ اطلس دست گيرد هوش را؟

در اين جهان نگاه كن كسانى كه زنده‏اند و اطلس مى‏پوشند هيچ ممكن است لباس اطلس هوش و عقل آنها را زياد كند؟

دست گرفتن: يارى كردن.

هوش: مرگ.

( 135) در عذاب مُنكَر است آن جان او

                    كژدمِ غم در دل غمدانِ او

در همين جا جان او در عذاب است و كژدم غم در دل غمديده‏اش مشغول نيش زدن است

منكر: به هر دو معنى مى‏توان گرفت. به معنى لغوى: زشت ناپسند، و نيز نام فرشته‏اى كه شب اول مرگ در گور آيد.

غَمدان: جاى غم، پر از غم.

( 136) از برون بر ظاهرش نقش و نگار

                 وز درون ز انديشه‏ها او زار زار

از بيرون ظاهرش پر نقش و نگار و از درون انديشه‏هاى غم انگيز كارش را زار نموده‏

از برون…: نظير:

همچو گور كافران بيرون حُلَل

                    اندرون قهرِ خدا عزَّ و جل‏

چون قبور آن را مُجَصَّص كرده‏اند

                پرده پندار پيش آورده‏اند

418- 417 /5

چون گور كافران ز درون پر عقوبت‏اند    

            گر چه برون به رنگ و نگارى مزين‏اند

(سنايى)

( 137) و آن يكى بينى در آن دلق كهن

              چون نبات انديشه و شكّر سخن‏

ولى يكى ديگر در ميان دلق كهنه و لباس ژنده خيالات شيرين و انديشه‏هاى خوش دارد       و آن يكى بينى: چنان كه در حديث است «رُبَّ أشعَثٍ أغبَرٍ ذِى طِمرَينِ لا يُؤبَهُ لَهُ لَو أقسَمَ عَلَى اللَّهِ لَأَبُرَّهُ: بسا گرد آلود ژنده پوش كه به چيزيش نشمارند، اگر به خدا سوگند خورد، حاجتش بر آرد.» (ترجمه رساله قشيريه، ص 642)      

 

**************************************متن ابیات :از بیت 138 تا 155

**باز گشتن به حكايت پيل

( 138) گفت ناصح بشنويد اين پند من

                تا دل و جانانتان نگردد ممتحَن

( 139) با گياه و برگ‏ها قانع شويد

              در شكار پيل بچگان كم رويد

( 140) من برون كردم ز گردن وام نُصح  

              جز سعادت كى بود أنجام نُصح‏

( 141) من به تبليغ رسالت آمدم

                    تا رهانم مر شما را از ندم‏

( 142) هين مبادا كه طمع رهتان زند

             طمعِ برگ از بيخ‏هاتان بر كند

( 143) اين بگفت و خير بادى كرد و رفت

            گشت قحط و جوعشان در راه زَفت

( 144) ناگهان ديدند سوى جاده‏اى

                  پورِ پيلى فربهى نوزاده‏اى‏

( 145) اندر افتادند چون گرگانِ مست

           پاك خوردندش فرو شستند دست‏

( 146) آن يكى همره نخورد و پند داد

                  كه حديث آن فقيرش بود ياد

( 147) از كبابش مانع آمد آن سخن

                بخت نو بخشد تو را عقلِ كهن‏

( 148) پس بيفتادند و خفتند آن همه

                 و آن گرسنه چون شبان اندر رمه‏

( 149) ديد پيلى سهمناكى مى‏رسيد

                  أوّلا آمد سوى حارِس دويد

( 150) بوى مى‏كرد آن دهانش را سه بار

                        هيچ بويى زو نيامد ناگوار

( 151) چند بارى گِردِ او گشت و برفت

                مر و را نازُرد آن شه پيل زفت‏

( 152) مر لب هر خفته‏اى را بوى كرد

                بوى مى‏آمد و را ز آن خفته مرد

( 153) از كباب پيل زاده خورده بود

                بر درانيد و بكشتش پيل زود

( 154) در زمان او يك بيك را ز آن گروه

             مى‏درانيد و نبودش ز آن شكوه‏

( 155) بر هوا انداخت هر يك را گزاف

                 تا همى‏زد بر زمين مى‏شد شكاف

**************************************شرح ابیات : از بیت 138 تا 155

( 138) گفت ناصح بشنويد اين پند من

                 تا دل و جانتان نگردد ممتحَن‏

شخص ناصح به آنها گفت پند مرا بشنويد تا دل و جانتان بمحنت و بلا نيفتد

ناصح: اندرز دهنده، (نگاه كنيد به: شرح بيت 69 3) و در آن ايهامى است به اولياى خدا كه بندگان را از گناه مى‏ترسانند.

مُمتحَن: آزرده.

دل و جان ممتحَن گشتن: آزردگى فراهم آمدن. كنايت از پشيمان گرديدن.

( 139) با گياه و برگ‏ها قانع شويد

                   در شكار پيل بچگان كم رويد

به گياه و برگ قانع شده بشكار فيل بچه‏ها نرويد

( 140) من برون كردم ز گردن وام نُصح

                    جز سعادت كى بود أنجام نُصح‏

من دينى كه بگردن داشتم ادا كرده و نصيحت كردم البته نصيحت انجامش خوشبختى است‏

وام نُصح: چنان كه در حديث است «الدّينُ نصيحَةٌ لِلَّهِ وَ لِرَسولِهِ وَ لِأئِمَّةِ المُسلِمِين».

(صحيح بخارى، كتاب ايمان) و از ابن عباس است: «قالَ رَسوُلُ اللَّهِ (ص) الدّينُ النَّصِيحَةُ قَالُوا لِمَن قالَ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِأئِمَّتِنا المُؤمِنين.» (مسند احمد، ج 1،    ص 351)

( 141) من به تبليغ رسالت آمدم

                 تا رهانم مر شما را از نَدَم

من تبليغ رسالت كردم تا شما را از پشيمانى بعدى برهانم

نَدَم: پشيمانى.

( 142) هين مبادا كه طمع رهتان زند

             طمعِ برگ از بيخ‏هاتان بر كند

حذر كنيد از اينكه طمع شما را فريب داده و شما را بكشتن دهد

برگ: توشه، كنايت از دنياوى و آن چه پرورش جسم كند.

از بيخ بر كندن: استعارت از گمراه ساختن، و در نتيجه به عذاب الهى گرفتار كردن.

( 143) اين بگفت و خير بادى كرد و رفت

               گشت قحط و جوعشان در راه زَفت‏

ناصح اين سخنان را گفته خدا حافظى گفت و رفت و مسافرين در راه كار گرسنگى شان بالا گرفت‏

خير باد: بدرود، سفر خوش.

به اميد سلامى رفت روز عمر در كويش                     شبت خوش خسروا بگذر كه وقت خير باد است اين‏

(امير خسرو دهلوى، به نقل از آنندراج)

( 144) ناگهان ديدند سوى جاده‏اى

                 پورِ پيلى فربهى نوزاده‏اى‏

و ناگاه در راه بچه فيل نوزاد فربهى ديدند

( 145) اندر افتادند چون گرگانِ مست

           پاك خوردندش فرو شستند دست‏

( 145) از زور گرسنگى مثل گرگ مست به آن حمله كرده و تمام گوشتش را خوردند

( 146) آن يكى همره نخورد و پند داد

                 كه حديث آن فقيرش بود ياد

فقط يكى از همراهانشان كه نصيحت آن فقير يادش بود نخورد

( 147) از كبابش مانع آمد آن سخن

                     بخت نو بخشد تو را عقلِ كهن‏

و سخنان فقير مانع شد از اينكه كباب بچه فيل بخورد البته عقل كهن بانسان بخت نو مى‏بخشد

عقل كهن: كنايت از فراست، عاقبت انديشى

( 148) پس بيفتادند و خفتند آن همه

                 و آن گرسنه چون شبان اندر رمه‏

( 148) پس از آن همگى بخواب رفتند و شخص گرسنه خوابش نبرده مشغول پاسبانى گرديد

چون شبان اندر رمه بودن: كنايت از بيدار بودن.

( 149) ديد پيلى سهمناكى مى‏رسيد

                 أوّلا آمد سوى حارِس دويد

ناگاه فيل سهمناكى رسيد و اول بطرف پاسبان دويده‏

حارس: نگهبان.

( 150) بوى مى‏كرد آن دهانش را سه بار

                      هيچ بويى زو نيامد ناگوار

دهن او را سه مرتبه بو كرد و بوى ناگوارى از آن استشمام نشد              

( 151) چند بارى گِردِ او گشت و برفت

               مر و را نازُرد آن شه پيل زفت‏

و چند مرتبه اطراف او گرديده و او را رها كرد و رفت‏

( 152) مر لب هر خفته‏اى را بوى كرد

               بوى مى‏آمد و را ز آن خفته مرد

پس از آن فيل لب هر خفته‏اى را بو كرد بو از دهان آن مرد خفته مى‏آمد

( 153) از كباب پيل زاده خورده بود

              بر درانيد و بكشتش پيل زود

كه از كباب بچه فيل خورده بود او را فوراً دريده و كشت

( 154) در زمان او يك بيك را ز آن گروه

                 مى‏درانيد و نبودش ز آن شكوه‏

و همينطور يكى يكى آن جماعت را بدون هيچ پروا و ترس دريده‏]

شكوه: بيم، ترس.

( 155) بر هوا انداخت هر يك را گزاف

                 تا همى‏زد بر زمين مى‏شد شكاف  

و هر يك را گرفته بهوا پرتاب مى‏كرد و بر زمين مى‏افتادند و شكمشان مى‏دريد]

گزاف: ظاهراً به معنى بى‏پروا و بى‏باك به كار رفته است.

 

بازدیدها: 200

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

7 − هفت =