خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه هفتم، ابیات 236 تا 297

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه هفتم، ابیات 236 تا 297

متن ابیات :از بیت 236 تا 257

**فريفتن روستايى شهرى را و به دعوت خواندن به لابه و الحاح بسيار

( 236) اى برادر بود اندر ما مَضى

                        شهريى با روستايى آشنا

237روستايى چون سوى شهر آمدى                          خرگه اندر كوى آن شهرى زدى‏

( 238) دو مه و سه ماه مهمانش بُدى

              بر دكان او و بر خوانش بدى‏

( 239) هر حَوايج را كه بودش آن زمان

                راست كردى مرد شهرى رايگان‏

( 240) رو به شهرى كرد و گفت اى خواجه تو    

            هيچ مى‏نايى سوى دِه فُرجه جُو

( 241) اللَّه اللَّه جمله فرزندان بيار              

             كين زمانِ گلشن است و نو بهار

( 242) يا به تابستان بيا وقت ثَمر

                      تا ببندم خدمتت را من كمر

( 243) خيل و فرزندان و قَومت را بيار

                  در دِه ما باش سه ماه و چهار

( 244) كه بهاران خِطّه دِه خوش بود

                      كشتزار و لالِهِ دل، كش بود

( 245) وعده دادى شهرى او را دَفعِ حال

                    تا بر آمد بعد وعده هشت سال

( 246) او به هر سالى همى‏گفتى كه كَى

                  عزم خواهى كرد؟ كآمد ماه دِى‏

( 247) او بهانه ساختى كامسال‏ ، مان

                       از فلان خطّه بيامد ميهمان‏

( 248) سالِ ديگر گر توانم وارهيد            

            از مُهمّات آن طرف خواهم دويد

( 249) گفت هستند آن عيالم منتظر

                  بهر فرزندان تو، اى اهل بِرَ

( 250) باز هر سالى چو لكلك آمدى                                      تا مقيم قبّه شهرى شدى‏

( 251) خواجه هر سالى ز زرّ و مال خويش                     خرج او كردى گشادى بالِ خويش‏

(252)آخرين كرّت سه ماه آن پهلوان                           خوان نهادش بامدادان و شبان‏

(253)از خجالت باز گفت او خواجه را                                 چند وعده چند بفريبى مرا ؟

(254)گفت خواجه جسم و جانم وصل جوست

             ليك هر تحويل ،اندر حكم هوست‏

(255)آدمى چون كشتى است و بادبان                               تا كِى آرد باد را آن باد ران‏ ؟

( 256) باز سوگندان بدادش كاى كريم                               گير فرزندان ، بيا بنگر نعيم‏

(257)دست او بگرفت سه كرّت به عهد                               كَاللَّه اللَّه زو بيا بنماى جَهد

 

**************************************شرح ابیات: از بیت 236 تا 257

مرحوم فروزانفر مأخذ اين داستان را كتاب البخلاء جاحظ نوشته‏اند. آن چه جاحظ در كتاب خود آورده با آن چه مولانا سروده، شباهتى نزديك دارد. بدين رو، ترجمه آن را مى‏آوريم:

و از شگفتى‏هاى مردم مرو اين است كه مردى از آن شهر پىِ تجارت و حج پيوسته به عراق مى‏شد و عراقى او را گرامى مى‏داشت، و او مى‏گفت چه مى‏شد كه به مرو مى‏آمدى تا جزاى نيكى تو دهم. زمانى رسيد كه عراقى را به مرو حاجتى افتاد و همه دل خوشى او اين بود كه مروزى وى را از رنج سفر و وحشتِ غربت مى‏رهاند.

چون با لباس سفر نزد او شد، او را ديد با ياران خود نشسته. دست در گردنش انداخت، اما مروزى در جاى خود آرام نشست چنان كه گويى هرگز وى را نديده است. عراقى پيش خود گفت شايد مرا در اين لباس نشناسد. پس عمامه و عرق چين را يك يك برداشت. اما مروزى بدو اعتنايى نكرد، و سرانجام گفت اگر از پوست بيرون بيايى تو را نشناسم.

( 236) اى برادر بود اندر ما مَضى

                              شهريى با روستايى آشنا

در زمانهاى قديم يك نفر شهرى با يك روستايى آشنا بود

ما مَضَى: آن چه گذشت، گذشته

( 237) روستايى چون سوى شهر آمدى                               خرگه اندر كوى آن شهرى زدى‏

روستايى كه بشهر مى‏آمد در خانه شهرى منزل مى‏كرد

خَرگه: خرگاه (خر: بزرگ گاه: جا، مكان).

خرگه زدن: كنايت از منزل كردن.

( 238) دو مه و سه ماه مهمانش بُدى

                          بر دكان او و بر خوانش بدى‏

دو سه ماه مهمان او مى‏شد و در اين مدت خوراك و منزلگاهش بعهده شهرى بود

( 239) هر حَوايج را كه بودش آن زمان                               راست كردى مرد شهرى رايگان‏

و هر احتياجى كه داشت مرد شهرى برايگان حاجتش را بر مى‏آورد

حَوايج: جمع حاجت.

راست كردن: آماده ساختن.

240رو به شهرى كرد و گفت اى خواجه تو

                هيچ مى‏نايى سوى دِه فرجه جُو ؟

روزى مرد روستايى رو بشهرى نموده گفت چرا هيچ تو بده ما نمى‏آيى؟ براى تفرج‏

فُرجَه جُو: آسايش خواه، براى تفريح و تفرج.

( 241) اللَّه اللَّه جمله فرزندان بيار

                        كين زمانِ گلشن است و نو بهار

ترا بخدا خود و فرزندانت بياييد كه الان بهار است و گلها باز شده چمن‏ها سبز و خرم است‏

( 242) يا به تابستان بيا وقت ثَمر                                                 تا ببندم خدمتت را من كمر

يا اگر بهار نمى‏آيى تابستان وقت ميوه بيا كه من خدمتى كرده باشم‏

وقت ثمر: فصل ميوه.

( 243) خيل و فرزندان و قَومت را بيار

                          در دِه ما باش سه ماه و چهار

همه جمعيتتان از قوم و خويش و فرزندان خود را برداشته بده بيا و سه چهار ماهى در آن جا خوش باش

( 244) كه بهاران خِطّه دِه خوش بود                                                  كشتزار و لالِهِ دِلكَش بود

در بهار ده ما خطه قشنگى است كشتزارها همگى سبز و خرم و لاله‏زارها دل كش و طرب انگيز است

( 245) وعده دادى شهرى او را دَفعِ حال                             تا بر آمد بعد وعده هشت سال‏

خواجه شهرى وعده مى‏داد و بدفع الوقت مى‏گذرانيد تا هشت سال بدين ترتيب گذشت‏

دفع حال: از سر باز كردن. واپس انداختن.

( 246) او به هر سالى همى‏گفتى كه كَى                                    عزم خواهى كرد؟ كآمد ماه دِى‏

همه ساله دهاتى مى‏گفت پس كى خواهى آمد زمستان رسيد و نيامدى‏

( 247) او بهانه ساختى كامسال، ‏مان    

                         از فلان خطّه بيامد ميهمان‏

خواجه شهرى بهانه مى‏آورد كه امسال از فلان جا مهمان رسيد و نتوانستم بيايم‏

( 248) سالِ ديگر گر توانم وارهيد

                      از مُهمّات آن طرف خواهم دويد

سال ديگر اگر گرفتاريها رفع شد خواهم آمد

( 249) گفت هستند آن عيالم منتظِر                                        بهر فرزندان تو اى اهل بِرَ

دهاتى گفت اهل و عيال من منتظر ديدن فرزندان تواند

اهل بِرّ: نيكو كار.

( 250) باز هر سالى چو لكلك آمدى

                                 تا مقيم قبّه شهرى شدى‏

بهر حال روستايى همه ساله چون لك‏لك مى‏آمد و در خانه شهرى لانه مى‏نمود

( 251) خواجه هر سالى ز زرّ و مال خويش

                 خرج او كردى گشادى بالِ خويش‏

و شهرى همه ساله از زر و مال خود براى او خرج مى‏كرد و از خود گذشت نشان می داد

بال گشودن: «بال» در عربى به معنى خاطر است و «بال گشودن» خاطر آسوده كردن از اينكه مهمان را رعايت كرده است. بعض شارحان بال را به معنى دست گرفته‏اند ولى درست نيست.

( 252) آخرين كرّت سه ماه آن پهلوان

                   خوان نهادش بامدادان و شبان‏

تا در آخرين مرتبه سه ماه روستايى را پذيرايى كرد و روز و شب او را مهمان نمود

( 253) از خجالت باز گفت او خواجه را

                     چند وعده چند بفريبى مرا ؟

روستايى خجل شده گفت چقدر بمن وعده داده و مرا فريب مى‏دهى؟

254 گفت خواجه جسم و جانم وصل جوست

                 ليك هر تحويل اندر حكم هوست‏

شهرى گفت جسم و جان من وصال مى‏جويد و همواره مايلم كه از شما ديدن كنم ولى هر تحويل و تحولى ( و نقل ِ مکانی ) در دست خداوند است‏

تحويل: جا به جا شدن.

( 255) آدمى چون كشتى است و بادبان

                           تا كى آرد باد را آن باد ران‏؟

آدمى مثل كشتى است كه با بادبان است تا آن كه وزش باد در دست او است چه وقت باد را مأمور حركت آن نمايد

( 256) باز سوگندان بدادش كاى كريم

                               گير فرزندان بيا بنگر نعيم‏

باز روستايى او را سوگند داد كه با فرزندان خود بيا و ببين چه نعمتهايى در ده ماهست‏

( 257) دست او بگرفت سه كرّت به عهد

                     كَاللَّه اللَّه زو بيا بنماى جَهد

و دست او را گرفته عهد بست كه كوشش نما و زودتر بيا

زو: مخفف زود.

**************************************متن ابیات :از بیت 258 تا 281

( 258) بعد ده سال و به هر سالى چنين

                لابه‏ها و وعده‏هاى شكّرين‏

( 259) كودكان خواجه گفتند اى پدر

                  ماه و ابر و سايه هم دارد سفر

( 260) حقّ‏ها بر وى تو ثابت كرده‏اى

                رنج‏ها در كار او بس بُرده‏اى‏

( 261) او همى‏خواهد كه بعضى حقّ آن

                واگزارد چون شوى تو ميهمان‏

( 262) بس وصيّت كرد ما را او نهان

            كه كشيدش سوى دِه لا به كنان‏

( 263) گفت حقّ است اين ولى اى سِيبويه

                        اتَّقِ مِن شَرّ مَن أحسَنت اِلَيه‏

( 264) دوستى تخمِ دمِ آخِر بود    

       ترسم از وحشت كه آن فاسد شود

( 265) صحبتى باشد چو شمشير قَطوع

           همچو دى در بوستان و در زُروع‏

( 266) صحبتى باشد چو فصل نو بهار

                      زو عمارت‏ها و دخلِ بى‏شمار

( 267) حَزم آن باشد كه ظنّ بَد برى

                         تا گريزى و شوى از بَد بَرى‏

268 حزم، سوءُ الظّن گفته است آن رسول

              هر قدم را دام مى‏دان اى فضول‏

( 269) روى صحرا هست هموار و فراخ

           هر قدم دامى است ،كم ران اُوستاخ‏

( 270) آن بُزِ كوهى دود كه دام كو؟

                چون بتازد دامش افتد در گلو

271آن كه مى‏گفتى كه كو؟ اينك ببين

                  دشت مى‏ديدى نمى‏ديدى كمين‏

( 272) بى‏كمين و دام و صيّاد اى عَيار

                   دنبه كى باشد ميان كشتزار؟

( 273) آن كه گستاخ آمدند اندر زمين

             استخوان و كلّه‏هاشان را ببين‏

( 274) چون به گورستان روى اى مرتضی  

               استخوانشان را بپرس از ما مضی

( 275) تا به ظاهر بينى آن مستانِ كور

               چون فرو رفتند در چاه غرور؟

( 276) چشم اگر دارى تو كورانه ميا

                  ور ندارى چشم، دست آور عصا

( 277) آن عصاىِ حزم و اِستدلال را

                 چون ندارى ديد، مى‏كن پيشوا

( 278) ور عصاى حزم و استدلال نيست

           بى‏عصا كش بر سر هر ره مه ايست‏

( 279) گام ز آن سان نه كه نابينا نهد

                  تا كه پا از چاه و از سگ وارهد

( 280) لرز لرزان و به ترس و احتياط

                   مى‏نهد پا تا نيفتد در خُباط

( 281) اى ز دودى جَسته در نارى شده

                    لقمه جُسته لقمه مارى شده

**************************************شرح ابیات : از بیت 258 تا 281

( 258) بعد ده سال و به هر سالى چنين

                        لابه‏ها و وعده‏هاى شكّرين‏

تا ده سال بهمين منوال بود كه خواجه شهرى وعده مى‏داد و روستايى التماس مى‏كرد كه خواجه بخانه او برود

( 259) كودكان خواجه گفتند اى پدر

                 ماه و ابر و سايه هم دارد سفر

تا بالاخره بچه‏هاى خواجه گفتند پدر جان ماه و ابر و سايه هم مسافرت مى‏كنند

( 260) حقّ‏ها بر وى تو ثابت كرده‏اى

                 رنج‏ها در كار او بس بُرده‏اى‏

تو بر گردن روستايى زياد حق دارى و در انجام كارهايش رنجها برده‏اى‏

261 او همى‏خواهد كه بعضى حقّ آن

                   واگزارد چون شوى تو ميهمان‏

او مى‏خواهد قسمتى از حقوقى كه بر او دارى با مهمانى كردن از تو ادا نمايد

واگزاردن: ادا كردن.

( 262) بس وصيّت كرد ما را او نهان

                    كه كشيدش سوى دِه لا به كنان‏

او بما پنهانى سفارش كرد كه پدرتان را با التماس بطرف ده ما بكشيد

(263)گفت حقّ است اين ولى اى سِيبويه

                     اتَّقِ مِن شَرّ مَن أحسَنت اِلَيه‏

خواجه گفت درست است ولى فرموده‏اند «اتق من شر من احسنت إليه» از شر كسى كه باو احسان كرده‏ايد حذر كنيد

سيبويه: لقب نحوى مشهور عَمرو بن عثمان است.

وى از مردم بيضاء فارس بود.

به سال 148 متولد

و به سال 180 ه ق در گذشت.

ليكن در اينجا مطلق مخاطب مقصود است، و نظير اين خطاب‏ها در مثنوى فراوان است. چون: اى خواجه بو العلا، اى بو الحسن،…

اِتَّقِ مِن شَرِّ مَن أحسَنتَ اِلَيه: اين جمله را بعض شارحان از فرموده‏هاى على (ع) دانسته‏اند، ليكن از سياق عبارات پيداست كه به فرموده‏ى امام نمى‏ماند. مى‏دانى آن را مثل سائر ضبط كرده است.

( 264) دوستى تخمِ دمِ آخِر بود

               ترسم از وحشت ،كه آن فاسد شود

دوستى مثل تخم آخر وقت است از آن مى‏ترسم كه بعلت بى‏موقع بودن فاسد شده از ميان برود

تُخمِ دَمِ آخر: كه بايد منتظر پايان آن بود.

بعض شارحان آن را شهادتين هنگام مرگ گرفته‏اند هر چند بى‏ارتباط نيست،

اما ظاهراً مطلق دوستى مقصود است، و از آن رو به «تخم دم آخر» تشبيه شده است، كه به ثمر تخمى كه در اين وقت كاشته شود، اطمينان نبايد داشت.

تخم تا در زمين نماند سه ماه        

   بر از او كى خورى به خرمن گاه‏

(سنايى، حديقة الحقيقة، ص 734)

نظيرِجوجه را آخر پاييز مى‏شمارند. (برخى دوستى‏ها به زبان كشد و برخى را پايانى خوش بود. بايد پايان را در نظر داشت).

( 265) صحبتى باشد چو شمشير قَطوع

               همچو دى در بوستان و در زُروع‏

بعضى از مصاحبت‏ها مثل شمشير برنده يا مثل ماه دى است براى بستانها و مزارع‏

قَطُوع: برنده.

( 266) صحبتى باشد چو فصل نو بهار

                   زو عمارت‏ها و دخلِ بى‏شمار

و بعضى از مصاحبتها هم مثل فصل بهار است كه بر اثر آن سبزه‏ها مى‏رويد و مزارع معمور مى‏گردد و دخل بى‏شمارى از آن عايد مى‏شود

( 267) حَزم ، آن باشد كه ظنّ بَد برى

                     تا گريزى و شوى از بَد بَرى‏

ولى حزم و احتياط اقتضا مى‏كند كه ظن بد برده و از آن بگريزى و ايمن شوى‏

(268)حزم، سوءُ الظّن گفته است آن رسول

           هر قدم را دام مى‏دان اى فضول‏

حضرت رسول (ص ع) حزم را سوء ظن نام برده پس هر قدم را بايد دامى فرض كرده با حزم قدم بردارى‏

حَزمُ سوءُ الظّن: «الحَزمُ سُوءُ الظّن: دور انديشى گمان بد بردن است.»

بعضى آن را حديث گرفته‏اند، ليكن گويند از سخنان اكثم بن صيفى است.    

( 269) روى صحرا هست هموار و فراخ  

               هر قدم دامى است ،كم ران اُوستاخ‏

صحرا فراخ و هموار است ولى در هر قدم آن داميست نبايد گستاخانه در آن جا قدم زد

اُوستاخ: گستاخ.

( 270) آن بُزِ كوهى دود كه دام كو؟                        چون بتازد ،دامش افتد در گلو

بز كوهى مى‏دود و مى‏گويد كو دام؟ ولى ناگاه گلويش را مى‏گيرد

( 271)آن كه مى‏گفتى كه كو؟ اينك ببين                   دشت مى‏ديدى نمى‏ديدى كمين‏

باو بايد گفت آن را كه مى‏گفتى كو؟ اكنون ببين تو دشت مى‏ديدى و از كمينگاه بى‏خبر بودى‏

( 272) بى‏كمين و دام و صيّاد اى عَيار                           دنبه كى باشد ميان كشتزار؟

اگر كمينگاه و صياد و دام نيست دنبه در كشتزار چه مى‏كند؟

دنبه بى‏كمين و دام صياد: اشارت است به داستان «گرگ و روباه» منظومه‏اى كه در مكتب خانه‏ها خوانده مى‏شود.

روباهى در باغى لانه كرده بود و ميوه‏ها را مى‏خورد. باغبان دامى در رهگذر او نهاد و دنبه‏اى در آن دام جا داد. روباه چون دنبه را ديد به طمع افتاد، ليكن ترسيد دامى زير دنبه باشد، گرگى را به مهمانى طلبيد و بر سر دنبه برد گرگ چون دهان گشود، دام در كامش افتاد و دنبه برون پريد و روباه آن را خورد. گرگ رمز «شتاب» و روباه رمز «حزم» است.

عيار: عيّار: زيرك

( 273) آن كه گستاخ آمدند اندر زمين

                   استخوان و كلّه‏هاشان را ببين‏

آنهايى كه گستاخانه باين سرزمين آمدند استخوان كله‏هاشان را ببين‏

در ایه(11) (ص 129) ( سورة الأنعام ) فرمود :

قُلْ سِيرُواْ فىِ الْأَرْضِ ثُمَّ انظُرُواْ كَيْفَ كاَنَ عَقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ بگو برويد و در زمين سير كنيد آن گاه ببينيد سرانجام امت‏هايى كه پيغمبر خود را تكذيب كردند چگونه بوده است

(274)چون به گورستان روى اى مرتضا

           استخوانشان را بپرس از ما مضی

وقتى بگورستان مى‏روى از استخوانهاشان بپرس كه چه بر آنها گذشته است‏

( 275) تا به ظاهر بينى آن مستانِ كور

              چون فرو رفتند در چاه غرور

تا آشكار ببينى كه آن مستهاى كور چگونه در چاه غرور فرو رفته‏اند

چاه غرور: اضافه مشبّه به به مشبه.

( 276) چشم اگر دارى تو كورانه ميا

           ور ندارى چشم ، دست آور عصا

اگر چشم دارى مثل كورها قدم بر ندار و اگر چشم ندارى عصائى بدست آر

( 277) آن عصاىِ حزم و اِستدلال را

                   چون ندارى، ديد، مى‏كن پيشوا       و چون عصاى حزم و استدلال ندارى پيشواى خود را چشم خود قرار داده و بدستور او حركت كن

عصاى حزم: اضافه مشبّه به به مشبه.

( 278) ور عصاى حزم و استدلال نيست

                بى‏عصا كش بر سر هر ره، مه ايست‏

وقتى عصاى حزم و استدلال نيست بدون عصا كش ( راهنما ) بر سر راه درنگ نكن‏

( 279) گام ز آن سان نه كه نابينا نهد

               تا كه پا از چاه و از سگ وارهد

آن سان گام بر زمين بگذار كه نابيناها پا مى‏نهند تا پاى تو بسنگ نخورده يا بچاه نيفتى‏

گام ز آن سان نه: «لقمان را گفتند حكمت از كه آموختى؟ گفت از نابينايان كه تا جاى نبينند پاى ننهند.» (گلستان سعدى، ص 56)

( 280) لرز لرزان و به ترس و احتياط

                     مى‏نهد پا تا نيفتد در خُباط

رسم كورى اين است كه با ترس و لرز و احتياط قدم بر مى‏دارد و مى‏گذارد تا با سر بزمين نخورد

خُباط: در لغت پريشانى عقل، جنون است.

( 281) اى ز دودى جَسته در نارى شده

               لقمه جُسته ، لقمه مارى شده‏

اى كسى كه از دود رهايى يافته و داخل آتش گرديده‏اى‏

اشاره بحديث «الحزم سوء الظن» يا «ان من الحزم سوء الظن».

در اين بيت‏ها نكته‏هايى چند است: نخست آن كه به دوستى نمودنِ نيازمندان و چاپلوسان غرّه نبايد بود و پيوسته حزم را رعايت بايد نمود چنان كه در حديث است: «الحَزمُ الوُقُوفُ عِندَ الشُّبَهاتِ».

نكته دوم دور انديشى و گمان بد بردن است و سخن هر كس را نپذيرفتن. امّا در بسيارى روايت‏ها به گمان نيكو بردن در باره مسلمانان سفارش شده و از گمان بد بردن در حق آنان منع گرديده است.

«إنَّ اللَّه تَعالَى حَرَّمَ مِنَ المُسلِمِ دَمَهُ وَ مالَهُ وَ أن يُظَنَّ بِهِ ظَنَّ السُوء.» (سفينة البحار، ج 1، ص 110) در صورتى كه مى‏بينيم ظاهراً سروده مولانا خلاف آن را تعليم مى‏دهد و جمع ميان اين دو نظر چنين است كه گوييم، ظاهر حال بايد رعايت شود. اگر گوينده از اهل صلاح است بدو گمان بد نبايد برد و اگر نه احتياط بايد نمود.

   امير مؤمنان (ع) فرمايد: «إِذا استَولَى الصَّلاحُ عَلَى الزَّمانِ وَ أهلِهِ ثُمَّ أساءَ رجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ لَم تَظهَر مِنهُ حَوبَهٌ فَقَد ظَلَمَ وَ إِذا استَولَى الفَسادُ عَلى الزَّمانِ وَ أهلِهِ فَأحسَنَ رَجُلٌّ الظَّنَّ بِرَجُلٍ فَقَد غرَّرَ.»

هنگامی که نیکی بر زمان و اهلش ظاهر شد اگر کسی گمان بد برد به کسی که از او خطائی سر نزده است ، به او ستم کرده است ، و هرگاه فساد در زمان و اهل ان ظاهر گردد پس اگر کسی گمان خوب به کسی ببرد خود را فریب داده است (نهج البلاغه، كلمات قصار: 114)

نكته سوم اينكه بايد در آثار و احوال گذشتگان نگريست كه پايان كار آنان چيست.

چنان كه در قرآن كريم است قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي اَلْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ اَلْمُكَذِّبِينَ. 3: 137 (آل عمران، 137)

تا كه ما از حالِ آن گرگان پيش

                      همچو روبه پاس خود داريم بيش‏

اُمّتِ مرحومه زين رو خواندمان

                          آن رسول حقّ و صادق در بيان‏

استخوان و پشم آن گرگان عيان    

                         بنگريد و پند گيريد اى مهان‏

3121- 3119/1

پيوسته بايد حزم را چون عصايى در دست گرفت و راه زندگى را پيمود تا از در افتادن به چاه دنيا كه متاع غرور است و گزند نفس كه سگى شرور است ايمن بود. و در توضيح اين مطلب مردم سبا را نمونه مى‏آورد كه قدر نعمت خدا را ندانستند و نافرمانى پيش گرفتند و عذاب خدا بر آنان فرود آمد.

 

**************************************متن ابیات :از بیت 282 تا 286

**قصّه اهل سبا و طاغى كردن نعمت ايشان را

( 282) تو نخواندى قصّه اهل سبا

                     يا بخواندى و نديدى جز صدا

( 283) از صدا آن كوه خود آگاه نيست

              سوى معنى هوشِ كُه را راه نيست‏

( 284) او همى بانگى كند بى‏گوش و هوش

     چون خمش كردى تو، او هم شد خموش‏

( 285) داد حق اهل سبا را بس فراغ

               صد هزاران قصر و ايوان‏ها و باغ‏

( 286) شكر آن نگزاردند آن بدرگان

                در وفا بودند كمتر از سگان‏

 

 

**************************************شرح ابیات : از بیت 282 تا 286

( 282) تو نخواندى قصّه اهل سبا

                      يا بخواندى و نديدى جز صدا

آيا قصه اهل سبا را نخوانده‏اى يا خوانده و جز انعكاس صوت چيزى نصيبت نگرديده است

اهل سبا: سبائيان سلسله‏اى بودند منسوب بپدر زرگشان كه بر ناحيتِ جنوبى عربستان (آن جا كه امروز دو يمن شمالى و جنوبى را تشكيل مى‏دهد) حكومت مى‏كردند، امّا دامنه حكومت آنان گسترده‏تر بود. مردم اين منطقه كه آن را يمن نام نهاده‏اند به خاطر برخوردارى از باران‏هاى موسمى، و هم به خاطر شبكه آبيارى، در رفاه به سر مى‏بردند. كُندر كه محصول مهم آن سرزمين بود از راه اقيانوس هند به كشور هندوستان، و از راه درياى سرخ به اروپا مى‏رفت و در معبدها سوخته مى‏شد. سپس بر اثر ويرانى سد شبكه آبيارى به هم خورد و نيز بر اثر دست‏اندازى حبشيان بدان سرزمين أمنيت از آن جا رخت بر بست. ناچار گروههايى از مردم آن، به سرزمين عراق، حجاز، و شام رفتند. (نگاه كنيد به: تاريخ اسلام، مخصوصاً تاريخ تحليلى اسلام، تأليف نگارنده)

به مردم سبا و ويرانى سد بر اثر سيل در قرآن كريم اشارت شده و سوره سباء، سوره سى و چهارم قرآن از آيه 14 تا 20 از اين طايفه ياد شده است

صدا: انعكاس آواز در كوه، گنبد، و مانند آن. پژواك. در اين بيت مقصود از صدا تأثر ظاهرى است از داستان، و نينديشيدن به ماجرا و پى‏آمد آن.

( 283) از صدا آن كوه خود آگاه نيست

             سوى معنى هوش كُه را راه نيست‏

آرى كوه كه آواز را منعكس مى‏كند از صدا آگهى ندارد و هوش او بمعنى راه ندارد

( 284) او همى بانگى كند بى‏گوش و هوش

    چون خمش كردى تو، او هم شد خموش‏

او بدون آن كه بشنود يا بفهمد آواز و سخنان تو را منعكس مى‏كند و وقتى تو خاموش شدى او هم ساكت و خاموش مى‏گردد

( 285) داد حق اهل سبا را بس فراغ

                صد هزاران قصر و ايوان‏ها و باغ‏

خداوند بمردم سبا آسايش فوق العاده‏اى كرامت فرمود و صد هزاران قصر و باغ و ايوان به آنها داد

فراغ: آسودگى خاطر.

( 286) شكر آن نگزاردند آن بد رَ گان

                در وفا بودند كمتر از سگان‏

آنها شكران نعمت را نگذاشته و خود را بى‏وفاتر از سگ نشان دادند

بد رَگ: بد سرشت، بد كار.

داستان‏هاى قرآن كريم همگى براى آن است كه مردمان از آن چه بر گذشتگان رفته است، پند گيرند. از جمله، داستان «مردم سبا» كه قدر نعمت ندانستند، غفلت ورزيدند و ناسپاسى كردند و پايان كار آنان عذاب الهى بود. قرآن را بايد خواند و معنى آن را دانست و به كار برد. آن كه قرآن مى‏خواند و معنى آن را در نمى‏يابد، يا اگر دريافت، بدان توجهى ندارد، همچون كوهى است كه بانگ در آن منعكس مى‏شود اما كوه را از معنى بانگ آگاهى نيست.

 

**************************************متن ابیات :از بیت 287 تا 297

( 287) مر سگى را لقمه نانى ز دَر

                   چون رسد بر در همى‏بندد كمر

( 288) پاسبان و حارس در مى‏شود

              گر چه بر وى جور و سختى مى‏رود

( 289) هم بر آن در باشدش باش و قرار

           كفر دارد كرد غيرى اختيار

( 290) ور سگى آيد غريبى روز و شب

                 آن سگانش مى‏كنند آن دم ادب‏

( 291) كه برو آن جا كه اوّل منزل است

               حقّ آن نعمت گروگانِ دل است‏

( 292) مى‏گزندش كه برو بر جاى خويش

               حقّ آن نعمت فرو مگذار بيش‏

( 293) از دَرِ دل و اهلِ دل آب حيات

                چند نوشيدى و واشد چشم‏هات‏

( 294) بس غذاى سُكر و وجد و بى‏خودى

                    از درِ اهل دلان بر جان زدى‏

( 295) باز اين در را رها كردى ز حرص

           گِرد هر دكّان همى‏گردى ز حرص‏

( 296) بر دَرِ آن مُنعمانِ چرب ديگ

                   مى‏دوى بهر ثَريدِ مرده ريگ‏

( 297) چربش اينجا دان كه جان فربه شود

                          كارِ نااوميد اينجا به شود

 

**************************************شرح ابیات : از بیت 287 تا 297

( 287) مر سگى را لقمه نانى ز دَر

                     چون رسد بر در همى‏بندد كمر

سگ اگر از درى لقمه نانى بگيرد كمر بخدمت ساكنين خانه مى‏بندد

كمر بستن: كنايت از ملازم شدن. آماده خدمت شدن.

( 288) پاسبان و حارس در مى‏شود

               گر چه بر وى جور و سختى مى‏رود

پاسبان و نگهبان آن در شده و هر سختى و جورى كه در اين راه باو برسد تحمل مى‏كند

حارس: نگهبان.

( 289) هم بر آن در باشدش باش و قرار

                    كفر دارد كرد غيرى اختيار

مقيم آن درگاه شده رفتن بدر خانه ديگر را كفر مى‏شمارد

باش: بودن، ساكن گشتن.

كفر دارد كرد…: ديگرى گزيدن را كافر نعمتى مى‏داند.

شيخ بهايى را داستانى است كه گويا از سروده مولانا متأثر است:

عابدى در كوه لبنان بُد مقيم      

                  در بن غارى چو أصحاب الرَّقيم‏

نگاه كنيد به: منظومه نان و حلوا

( 290) ور سگى آيد غريبى روز و شب

                آن سگانش مى‏كنند آن دم ادب‏

اگر سگ غريبى روز يا شب بدر خانه ديگر بيايد سگهاى آن خانه ادبش مى‏كنند

( 291) كه برو آن جا كه اوّل منزل است

               حقّ آن نعمت گروگانِ دل است‏

كه برو آن جا كه از اول منزلت بوده و حق نعمت اوليه گروگان دل است و تا آخر بايد در آن درگاه باشى كه نعمت بتو رسيده‏

حق نعمت گروگان دل بودن: فرض است حق نعمت قديم را گزاردن.

( 292) مى‏گزندش كه برو بر جاى خويش

              حقّ آن نعمت فرو مگذار بيش‏

آن سگ غريب را مى‏گزند كه برو بجاى خودت و حق نعمت را ادا كن‏

( 293) از دَرِ دل و اهلِ دل آب حيات

              چند نوشيدى و واشد چشم‏هات‏؟

چقدر از اهل دل از در دل آب حيات نوشيدى تا چشمهايت باز شد؟

آب حيات: استعاره از سخنان عرفانى. (اهل دل با سخنانِ چون آب زندگانى دل‏هاى مرده را زنده مى‏كنند).

( 294) بس غذاى سُكر و وجد و بى‏خودى

                 از درِ اهل دلان بر جان زدى‏

و چقدر غذاى وجد و سكر و بى‏خودى از درگاه اهل دل نصيب گرفتى‏

سُكر: در لغت به معنى مستى، و در اصطلاح صوفيان حالت بى‏خبرى است از خود، كه در مشاهده جمال معشوق دست دهد.

وَجد: حالت طربى است كه در شهود براى سالك پديد آيد.

( 295) باز اين در را رها كردى ز حرص

           گِرد هر دكّان همى‏گردى ز حرص‏

با اين وصف باز اين در را رها كرده و از روى حرص گرد هر دكانى براى تجربه همى‏كردى؟

( 296) بر دَرِ آن مُنعمانِ چرب ديگ

                 مى‏دوى بهر ثَريدِ مرده ريگ‏

و بر در ثروتمندان كه ديگ چرب دارند براى بدست آوردن نان تريد ميراث مانده مى‏دوى؟

چرب ديگ: كنايت از داشتن خوردنى‏هاى گوارا.

ثَريد: تريد.

مرده ريگ: ميراث.

ثريد مرده ريگ: كنايت از سود اندك. متاع قليل.

( 297) چربش اينجا دان كه جان فربه شود

                           كارِ نااوميد اينجا به شود

چربى آن جا است‏ که جان را فربه كند و نااميدى بدل باميد گردد نه اين درهاى ثروتمندان كه مى‏روى‏

اولياى حق، مربى فكر و غذا دهنده روح‏اند. شرط وفا و مروّت آن است كه ملازمت آنان را گزينند و بر درگاهشان نشينند، و از موهبتِ فكرى‏شان بهره‏مند گردند. ناسپاس‏اند كسانى كه در پى پرورش تن و بهره‏مندى از لذت‏هاى جسمى از آنان روى مى‏گردانند و به در دولتمندان شتابانند

………………………………………………………………..

بازدیدها: 335

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

5 × 1 =