خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه نهم، ابیات 344تا 376

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه نهم، ابیات 344تا 376

متن ابیات :از بیت 344 تا 348

( 344) دامن او گير اى يار دلير  

                  كو مُنزّه باشد از بالا و زير

( 345) نه چو عيسى سوى گردون بر شود

            نه چو قارون در زمين اندر رود

( 346) با تو باشد در مكان و بى‏مكان  

            چون بمانى از سَرا و از دكان      

( 347) او بر آرد از كدورت‏ها صفا      

             مر جفاهاى تو را گيرد وفا    

( 348) چون جفا آرى فرستد گوشمال  

               تا ز نقصان وا رَوى سوى كمال

……………………………………………..

شرح ابیات : از بیت 344 تا 348

( 344) دامن او گير اى يار دلير            

                       كو مُنزّه باشد از بالا و زير

دامن آن كسى را بگير كه از مكان منزه بوده بالا و زيرى ندارد

منزّه از بالا و زير: چنان كه فرموده‏ى امير مؤمنان (ع) است: «آن كه در جهتش نشاند محدودش انگارد، و آن كه محدودش انگارد، معدودش شمارد. و آن كه گويد در كجاست در چيزيش در آرد، و آن كه گويد فراز چه چيزى است، ديگر جاى‏هارا از او خالى دارد (نهج البلاغه، خطبه 1)

( 345) نه چو عيسى سوى گردون بر شود              

                     نه چو قارون در زمين اندر رود

نه ان كسى است كه چون عيسى به آسمانها رود و نه چون قارون بقعر زمين بر گردد

بر شدن سوى گردون: چنان كه مشهور است، چون عيسى (ع) به آسمان رفت در چرخ چهارم جاى گرفت.

قارون: مالدار معروف، معاصر موسى (ع) و خويشاوند وى، كه مردم آرزو مى‏كردند چون او زندگى كنند. چون موسى (ع) او را اندرز داد و به راه راستش خواند، كينه آن حضرت را به دل گرفت و او را به زشت كارى متهم كرد. و زنى را مال داد تا عليه او گواهى دهد. ليكن زن حقيقت را گفت و موسى (ع) خشم گرفت و قارون را نفرين كرد تا با اندوخته‏اش به زمين فرو شد. (نگاه كنيد به: تفسيرها، ذيل آيه‏هاى 76- 79 سوره قصص)

با تو باشد: گرفته از قرآن كريم است: وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ وَ اَللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ57: حديد، 4)

( 346) با تو باشد در مكان و بى‏مكان                              

                       ‏ چون بمانى از سَرا و از دكان

خداوند است كه چون از خانه و دكان باز بمانى و دستت از همه بريده شود و در مكان و لا مكان با تو است.

از سرا و از دكان ماندن: كنايت از درمانده گرديدن.

( 347) او بر آرد از كدورت‏ها صفا            

                     مر جفاهاى تو را گيرد وفا

او است كه از كدورتها صفا بر آورده و جفاهاى تو را بعنوان وفا مى‏پذيرد.

جفاها را وفا گرفتن: با لطف و مرحمت چشم پوشى كردن.

   چون شمارد جرمِ خود را و خطا          

                    محض بخشايش در آيد در عطا

     كاى ملايك باز آريدش به ما          

                       كه بُدَستش چشم دل سوى رَجا

       لاابالى وار    آزادش كنيم                    

                     و آن خطاها را همه خط بر زنيم‏

     آتشى خوش بر فروزيم از كرم          

                   تا نماند جرم و زلَّت بيش و كم‏              

( دفتر پنجم 1846-1844 و 1848)

( 348) چون جفا آرى، فرستد گوشمال      

                   تا ز نقصان وا رَوى سوى كمال‏

وقتى جفا پيشه كنى گوشمالت مى‏دهد تا از نقصان بطرف كمال سير كنى‏.

گوشمال فرستادن: چنان كه در قرآن كريم است: وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ اَلْخَوْفِ وَ اَلْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ اَلْأَمْوالِ وَ اَلْأَنْفُسِ وَ اَلثَّمَراتِ. 2: 155 (بقره، 155)

……………………………………………………..

متن ابیات :از بیت 349 تا 363

(349)چون تو وِردى ترك كردى در رَوِش

                بر تو قبضى آيد از رنج و تَبِش‏      

( 350) آن ادب كردن بود يعنى مكن

                   هيچ تحويلى از آن عهد كُهُن‏

( 351) پيش از آن كين قبض، زنجيرى شود

              اين كه دلگيرى است پا گيرى شود    

( 352) رنجِ معقولت شود محسوس و فاش

                  تا نگيرى اين اشارت را بِلاش‏      

( 353) در معاصى قبض‏ها دلگير شد

                  قبض‏ها بعد از اجل زنجير شد  

( 354) نُعطِ مَن أعرَض هُنا عَن ذِكرِنا

                عِيشَةً ضَنكاً وَ نَجزِى بِالعَمى‏        

( 355) دزد چون مالِ كسان را مى‏برد

                 قبض و دل تنگى، دلش را مى‏خلد    

( 356) او همى‏گويد عجب ،اين قبض چيست

              قبضِ آن مظلوم كز شرّت گريست‏

( 357) چون بدين قبض التفاتى كم كند

                    بادِ اِصرار ،آتشش را دم كَند

( 358) قبض دل، قبض عوان شد لاجرم

              گشت محسوس ، آن معانى، زد علم‏        

( 359) غصّه‏ها زندان شده است و چار ميخ

               غصّه بيخ است و برويد شاخ بيخ‏    

( 360) بيخ پنهان بود هم شد آشكار

              قبض و بسطِ اندرون، بيخى شمار        

( 361) چون كه بيخ بَد بود زودش بزن

               تا نرويد زشت خارى در چمن‏        

( 362) قبض ديدى چاره آن قبض كن

               ز آن كه سَرها جمله مى‏رويد ز بُن‏      

( 363) بسط ديدى بسط خود را آب ده

                چون بر آيد ميوه با اصحاب دِه

……………………………………………..

شرح ابیات : از بیت 349 تا 363

( 349) چون تو وِردى ترك كردى در رَوِش

                     بر تو قبضى آيد از رنج و تَبِش‏

وقتى دعايى ترك كنى قبض وتاريكى بر تو چيره مى‏شود اين قبض نيكى ايست كه در باره تو شده.

وِرد: آن مقدار از دُعا يا قرآن يا ذكر، نيز عبادت مستحب يا واجب كه سالك بايد آن را بخواند.

روش: سلوك، رياضت.

          هفتمين وادى فقر است و فنا  

                      بعد از اين روى روش نبود تو را

(منطق الطّير عطار، ص 180، به نقل از فرهنگ لغات و تعبيرات مثنوى)

قبض: گرفتن، گرفتگى دل. و در اصطلاح صوفيه حالتى است كه در آن حالت دل در حجاب بود. قشيرى گويد: «قبض عارف را هم چنان بود كه خوف مبتدى را.» (ترجمه رساله قشيريه، ص 94)

( 350) آن ادب كردن بود ، يعنى مكن    

                   هيچ تحويلى از آن عهد كُهُن‏

اين تأديبى است كه از تو مى‏كنند يعنى هيچ وقت از آن عهد كهن رو مگردان.

تحويل: بر گشتن.

عهد كهن: عهدى كه در روز الست از آدميان گرفته شده: لا تَعْبُدُوا اَلشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ. 36: 60 (يس، 60)

351) پيش از آن كين قبض، زنجيرى شود

               اين كه دلگيرى است پا گيرى شود

بر گرد پيش از آن كه اين قبض بدل بزنجير شده و اينكه دلت را گرفته ، در این دنیا و یا در فردای قیامت زنجير پاى تو گردد.

پا گير شدن: كنايت از راسخ شدن خوى بد در دل آدمى كه در آن صورت در گناه عيبى نبيند.

       گشته گرگان يك بيك خوهاى تو

                       مى‏درانند از غضب اعضاى تو

(دفتر چهارم 3663)

این بیت بحث مکافات عمل را در خود دارد

( 352) رنجِ معقولت شود محسوس و فاش  

                       تا نگيرى اين اشارت را بِلاش‏

و رنجى كه اكنون در خيال و عقل است محسوس و فاش گردد پس اين اشاره را سهل و اندك نبايد گرفت.‏

رنج معقول: رنج درونى، گرفتگى دل.

بِلاش: ب لاش: به هيچ. ظاهراً از «لا شى‏ء» عربی به هيچ

( 353) در معاصى قبض‏ها دلگير شد  

                     قبض‏ها بعد از اجل زنجير شد

بر اثر معصيت قبض حاصل شده و دل را مى‏گيرد ولى بعد از اجل و پس از مرگ، قبض بَدَل به زنجير مى‏گردد.  

( 354) نُعطِ مَن أعرَض هُنا عَن ذِكرِنا  

                       عِيشَةً ضَنكاً وَ نَجزِى بِالعَمى‏

چنان كه فرموده‏اند كسى كه از ما رو گردان شود عيشش تباه گشته و او را كور محشور خواهيم كرد.

مَن أعرَض: گرفته از قرآن كريم است وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ اَلْقِيمَةِ أَعْمى‏: 20طه : 124 آن كه از ياد من روى بر گرداند، براى او زندگانى دشوارى است و روز رستاخيز او را كور بر مى‏انگيزانيم. (طه، 124)

( 355) دزد چون مالِ كسان را مى‏برد  

               قبض و دل تنگى، دلش را مى‏خلد

دزد كه مال مردم را مى‏برد يك دل تنگى مخصوص دلشرا فشار مى‏دهد.

356 او همى‏گويد عجب اين قبض چيست؟

                   قبضِ آن مظلوم كز شرّت گريست‏

او مى‏گويد اين دل تنگى چيست؟ بگو اين فشار آن مظلومى است كه از شر تو بگريه افتاد.

( 357) چون بدين قبض التفاتى كم كند

                      بادِ اِصرار، آتشش را دم كند

وقتى باين گرفتگى توجه نکند و به کار خود ادامه دهد ، باد اصرار مى‏وزد و آتش قبض را تيزتر مى‏كند.

دم كردن: دميدن.

دم كردن آتش: كنايت از افزون شدن ميل شهوانى.

( 358) قبض دل، قبض عوان شد لاجرم

               گشت محسوس آن معانى زد علم‏

گرفتگى دل مانند مامور دولت به گرفتگى سختى بدل شده آن معنى محسوس گرديده و بيرون مى‏آيد.

عَوان: سرهنگ ديوان، مأمور دولت.

عَلَم زدن: كنايت از آشكارا شدن.

( 359) غصّه‏ها زندان شده است و چار ميخ

                 غصّه بيخ است و برويد شاخ ، بيخ‏

گرفتگى‏ها بزندان و چهار ميخ مبدل مى‏شود چرا كه گرفتگى بمنزله ريشه است و در اين وقت همان ريشه شاخ و برگ پيدا مى‏كند.

روييدن: رويانيدن. (بيخ شاخ مى‏روياند).

( 360) بيخ پنهان بود همه شد آشكار    

                   قبض و بسطِ اندرون، بيخى شمار

بيخ و ريشه پنهان بود آشكار گرديد و يقين بدان كه قبض و بسط درونى بمنزله بيخ است.

بَسط: مقابل قبض است. «و آن عارف را به منزلت رجا بود مبتدى را.» (ترجمه رساله قشيريه، ص 94)

بسط واردى است بر دل كه اشارت به قبول رحمت و لطف و انس كند.

در اين حالت سالك را توجه به برون و انصراف از درون حاصل آيد. چون بنده از ياد خدا غافل شود، نخست در دل وى گرفتگى پديد آيد، و اين انذارى است او را. اگر باز گشت، و به خدا روى آورد، گرفتگى بر طرف شود، و گر نه بر آن بيفزايد. و چنان كه در نخستين بار گرفتار گرفتگى دل مى‏شود و اگر ترك نكرد، سرانجام گرفتار چنگ عوان مى‏گردد.

خطا كار نيز اگر به قبض دل اهميت نداد و توبه نكرد گرفتار عذاب آخرت خواهد شد.

         اى دريده پوستين يوسفيان          

                     گرگ برخيزى از اين خواب گران‏

         گشته گرگان يك بيك خوهاى تو

                          مى‏درانند از غضب اعضاى تو

   ( دفتر چهارم3663- 3662)                    

( 361) چون كه بيخ بَد بود زودش بزن

                       تا نرويد، زشت خارى در چمن

وقتى ريشه بدى ديدى زود او را بكن تا يك خار زشتى در چمن وجودت سبز نشود.

( 362) قبض ديدى ، چاره آن قبض كن  

                 ز آن كه سَرها جمله مى‏رويد ز بُن‏

اگر گرفتگى ديدى هر چه زودتر چاره كن زيرا كه شاخه‏ها هميشه از بن مى‏رويد.

( 363) بسط ديدى بسط خود را آب ده  

                 چون بر آيد ميوه، با اصحاب دِه‏

اگر بسط و انبساط ديدى اين ريشه را آب بده وقتى شاخ و برگ پيداكرده و ثمر داد از ثمره آن ياران را هم بى‏نصيب نگذار.

………………………………………………………

متن ابیات :از بیت 364 تا 376

               *باقى قصّه اهل سبا*

( 364) آن سبا ز اهلِ صبا بودند و خام

           كارشان كفرانِ نعمت با كِرام‏    

( 365) باشد آن كفران نعمت در مثال

                كه كنى با مُحسنِ خود تو جدال‏      

( 366) كه نمى‏بايد مرا اين نيكوى

             من به رنجم زين، چه رنجم مى‏شوى؟      

( 367) لطف كن اين نيكوى را دور كن

                  من نخواهم چشم ، زودم كور كن      

( 368) پس سبا گفتند باعِد بَينَنَا

                  شَينُنا خَيرٌ لَنا ،خُذ زَينَنا        

( 369) ما نمى‏خواهيم اين ايوان و باغ

              نه زنان خوب و نه أمن و فراغ‏      

( 370) شهرها نزديك همديگر بَد است  

            آن بيابان است خوش، كآنجا دد است‏      

( 371) يَطلُبُ الإنسانُ فِى الصَّيفِ الشِّتا

                  فَإذا جَاءَ الشِّتا أنكَرَ ذا

( 372) فَهوَ لا يَرضَى بِحالٍ أبَدا

                   لا بِضيقٍ لا بِعَيشٍ رَغَدَا      

( 373) قُتِلَ الإنسانُ ما أكفَرَهُ        

                      كُلَّما نالَ هُدىً أنكَرَهُ‏      

( 374) نفس زين سان است ز آن شد كشتنى

                    اُقتُلُوا أنفُسَكُم گفت آن سَنى‏      

( 375) خارِ سه سويه است هر چون كِش نِهى

              در خَلَد وز زخم او تو كى جهى‏    

( 376) آتشِ ترك هوا در خار زن

                     دست اندر يار نيكو كار زن‏

………………………………………………….

شرح ابیات : از بیت 364 تا 376

( 364) آن سبا ز اهلِ صِبا بودند و خام

                          كارشان كفرانِ نعمت با كِرام‏

اهل سبا كه چون بچه‏ها خام بودند كفران نعمت اشخاص گرامى را كار خود قرار داده بودند.

صِبا: كودكى، هوى و هوس.

( 365) باشد آن كفران نعمت در مثال      

                 كه كنى با مُحسنِ خود تو جدال‏

مثلا با كسى كه به آنها احسان كرده بود بجدال بر مى‏خاستند.

مُحسن: نيكويى كننده.

( 366) كه نمى‏بايد مرا اين نيكوى          

           من به رنجم زين، چه رنجم مى‏شوى؟

(كار آنها بعين مثل اين بود كه بگويند) كه اين نيكويى براى من لزومى ندارد من از اين نيكى در زحمتم چرا بخود رنج داده و براى من آن را مهيا مى‏سازى.

چه رنجم مى‏شوى: چرا فراوان اندرزم مى‏دهى و مرا به رنج مى‏افكنى؟

( 367) لطف كن اين نيكوى را دور كن  

                 من نخواهم چشم ، زودم كور كن

از راه لطف اين نيكويى را از من دور نما من چشم نمى‏خواهم زود مرا كور كن.

( 368) پس سبا گفتند باعِد بَينَنَا            

                           شَينُنا خَيرٌ لَنا خُذ زَينَنا

آرى اهل سبا گفتند خدايا ما را از هم دور كن پريشانى و بد حالى براى ما بهتر است خوشى ما را از ما بگير.

باعِد بَينَنا: گرفته از قرآن كريم است فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا 34: 19: پروردگار ما دورى افكن ميان سفرهاى ما. (سباء، 19)

شَينُنا…: زشتى ما، ما را بهتر است. بگير زينت ما را.

 

( 369) ما نمى‏خواهيم اين ايوان و باغ      

                   نه زنان خوب و نه أمن و فراغ

ما اين ايوان و باغ را نمى‏خواهيم نه روزگار خوش و نه امنيت و نه فراغت هيچ يك را لازم نداريم.

( 370) شهرها نزديك همديگر بَد است  

             آن بيابان است خوش، كآنجا دد است‏

اين شهرهاى نزديك هم كه داريم بد است آن بيابان خوب است كه در آن جا جانوران درنده هستند.

( 371) يَطلُبُ الإنسانُ فِى الصَّيفِ الشِّتا      

                               فَإذا جَاءَ الشِّتا أنكَرَ ذا

انسان در تابستان خواهان زمستان است ولى وقتى زمستان رسيد منكر سخن خود شده و آن را بد مى‏داند.

يَطلُبُ الإنسانُ…: آدمى در تابستان زمستان را مى‏جويد، و چون زمستان آيد آن را نمى‏پسندد.

( 372) فَهوَ لا يَرضَى بِحالٍ أبَدا            

                             لا بِضيقٍ لا بِعَيشٍ رَغَدَا

اين موجود بهيچ حالتى راضى نمى‏شود هم از سختى مى‏نالد و هم از زندگانى راحت شكايت مى‏كند.

فَهوَ لا يَرضى…: پس هميشه او به هيچ حالى خشنود نيست. نه به تنگى، نه به زندگى فراخ.

( 373) قُتِلَ الإنسانُ ما أكفَرَهُ          

                           كُلَّما نالَ هُدىً أنكَرَهُ‏

مرده باد اين موجود كه چقدر كفران نعمت مى‏كند و هر چه براستى و رستگارى نزديك مى‏شود آن را انكار مى‏كند.

قُتِلَ الإنسانُ ما أكفَرَهُ: كشته باد آدمى چه ناسپاس است. (عبس، 17) در المنهج القوى و شرح انقروى و به پيروى از آن دو در شرح نيكلسون، و برخى شرح‏ها آمده است كه اين دو بيت مولانا گرفته از امرءُ القَيسَ است:

         يَطلُب الإنسانُ فِى الصَّيفِ الشّتا        

                                    فَإذا جَاءَ الشّتا أنكَر ذا

         قُتِلَ الإنسانُ ما أكفَرَهُ          

                                فَهوَ لا يَرضَى بِحَالِ أَبَداً

آشنايان به ادب عرب مى‏دانند اين شعرها سروده‏ء سال‏ها پس از اسلام است، نه امرء القيس و نه هيچ شاعر عهد جاهلى اين شعرها را نسروده است.

كُلَّما نالَ…: هر زمان به هدايتى رسد آن را منكر شود. هر زمان به رستگاريى نائل شود آن را ناديده مى‏گيرد.

( 374) نفس زين سان است ز آن شد كشتنی                                   ‏                                 اُقتُلُوا أنفُسَكُم گفت آن سَنى

بلى نفس انسان اين طور است و بهمين جهت كشتن او لازم شده و خداوند در قرآن فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ 2: 54 فرموده است.

اُقتُلُوا أنفُسَكُم: گرفته از قرآن كريم است وَ إِذْ قالَ مُوسى‏ لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ اَلْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى‏ بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ: 2(بقره، 54) و هنگامى كه موسى مردم خود را گفت اى مردم من، شما با گزيدن گوساله [به خدايى‏] بر خود ستم كرديد پس باز گرديد به آفريده‏تان پس بكشيد خود را اين بهتر است شما را نزد آفريدگارتان.

سَنِى: برجسته، گزيده.

( 375) خارِ سه سويه است هر چون كِش نِهى             ‏                     در خَلَد وز زخم او تو كى جهى

نفس چون خار سه گوشه است كه هر گونه که قرارش دهی توکی از زخم او خلاصى دارى؟

خار سه سو: خار خسك. كنايت از آسيب رسانى كه نرمى نداشته باشد، كه در آن هموارى نباشد، چنان كه خار سه سو را به هر جانب كه نهند بُرنده است.

مردم سبا كفران نعمت حق كردند. گفته‏اند خدا سيزده پيمبر براى راهنمايى آنان فرستاد (تفسير ابو الفتوح رازى)،

ليكن آنان بر كفران افزودند،

و حق تعالى نعمت را از ايشان نبريد تا در نافرمانى طغيان كنند،

و اين استدراج است، و معنى استدراج نوشته شد. (نگاه كنيد به: شرح مثنوى، جزو دوم از دفتر دوم، ص 449) پيمبران چندان كه توان داشتند در انذار آنان كوشيدند، اما آن مردم نپذيرفتند، و خود را از نصيحت آنان بى‏نياز ديدند. و اين قضاى بد بود، ليكن آنان از بسيارى از غرور در نمى‏يافتند. سرانجام خدا بر آنان عذاب فرستاد.

نخست سدّى كه مايه نعمتشان بود در هم شكست.

سپس دشمن به آنها روى آورد و پايان كارشان به ويرانى شهرها و در بدرى مردم كشيد.

( 376) آتشِ ترك هوا در خار زن      

                           دست اندر يار نيكو كار زن‏

پس اين خار را با آتش ترك هوابسوزان و دست بدامان يار نيكو كار بزن.

آتشِ ترك هوا در خار زن : با غضب خود در برابر هوای نفس بایست و ان را اتش بزن        

 

بازدیدها: 310

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

3 × چهار =