خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه دهم، ابیات 377تا 431

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه دهم، ابیات 377تا 431

متن ابیات :   از بیت 377 تا 384    

( 377 ) چون ز حد بردند اصحاب سبا  

                          كه به پيش ما وَ با به از صبا      

( 378) ناصحانشان در نصيحت آمدند

                  از فُسوق و كفر مانع مى‏شدند      

( 379) قصدِ خون ناصحان مى‏داشتند

               تخم فسق و كافرى مى‏كاشتند        

( 380) چون قضا آيد ، شود تنگ اين جهان

                          از قضا حلوا شود رنج دهان‏      

( 381) گفت إِذا جاءَ القَضا ضَاقَ الفَضا

                 تُحجَبُ الابصارُ إذ جاءَ القَضا    

( 382) چشم بسته مى‏شود وقت قضا

                     تا نبيند چشم كحل چشم را      

( 383) مكر آن فارس چو انگيزید گرد

           آن غبارت ، ز استغاثت دور كرد

( 384) سوى فارس رو مرو سوى غبار

                 ور نه بر تو كوبد آن مكر سوار

………………………………………………………..      

شرح ابیات : از بیت 377 تا 384    

( 377) چون ز حد بردند اصحاب سبا        

                          كه به پيش ما ، وَ با به از صبا

چون اهل سبا كفران نعمت را از حد و اندازه بيرون بردند و همى‏گفتند در نزد ما و با بهتر از نسيم صبا است.

و با به از صبا: كنايت از كفران نعمت. چنان كه قوم موسى (ع) از رسيدن مَنّ وَ سَلوى شكايت كردند و پياز و سير و عدس خواستند. خداوند آنان را به گناه اين ناسپاسى كيفر كرد و در تيه سر گردان شدند.

( 378) ناصحانشان در نصيحت آمدند          

                         از فُسوق و كفر مانع مى‏شدند

چون ناصحين آنها نصيحت كرده از فسق و كفر مانع مى‏شدند.

ناصحان: پيمبرانى كه براى ارشاد آنان آمده بودند.

فسوق: از فرمان خدا بيرون شدند، سركشى كردن.

( 379) قصدِ خون ناصحان مى‏داشتند    

                   تخم فسق و كافرى مى‏كاشتند

قصد كشتن آنها را كرده و تخم فسق و كفر و فساد مى‏كاشتند.

( 380) چون قضا آيد شود تنگ اين جهان  

                            از قضا حلوا شود رنج دهان‏

بلى وقتى قضا بيايد جهان فراخ در نظر انسان تنگ شده و قضا باعث مى‏شود كه حلوا در دهان تلخ مى‏گردد.

چون قضا آيد:

   چون قضا آيد شود دانش به خواب        

                                مَه سيه گردد بگيرد آفتاب‏

1232 دفتر1 (نگاه كنيد به: شرح بيت 1232 دفتر1)

حلوا شود رنج دهان: «به راه عصيان رفتند، تا آن كه نصيحت گو در باره خود بد گمان شد و حلوا رنج دهان.»

( 381) گفت إِذا جاءَ القَضا ضَاقَ الفَضا  

                       تُحجَبُ الابصارُ إذ جاءَ القَضا

وقتى قضا آمد فضا تنگ شده در جلو ديده‏ها پرده مى‏كشد.

إِذا جاءَ القَضا: هر گاه قضا آيد فضا تنگ شود. انقروى اين جمله را از رسول (ص) دانسته.

در امثال و حكم از على (ع) آمده است: «إِذا جاءَ القَدَرُ عَمِىَ البَصَرُ.» ليكن اين دو فقره بدين لفظها از آن دو بزرگوار نيست.

در سخنان على (ع) است: «إِذا نَزَلَ القَدَرُ بَطَل الحَذَرُ.» همچنين: «نُزُولُ القَدَرِ يُعمِى البَصَرِ.» (معجم الفاظ غرر الحكم، ص 906) و به عبارت‏هاى ديگر نيز آمده است. (احاديث مثنوى، ص 13)

تُحجَبُ الأبصار: چون قضا آيد ديده‏ها بسته شود.

( 382) چشم بسته مى‏شود وقت قضا          

                          تا نبيند چشم ،كحل چشم را

قضا چشم را مى‏بندد تا سرمه چشم و كسى را كه روشنى چشم از او است نبيند.

كُحل: سرمه.

( 383) مكر آن فارس چو انگيزید گرد  

                   آن غبارت ز استغاثت دور كرد

وقتى كه مكر آن سوار گرد بلند كند همان گرد چشم را تيره كرده و از پناه دهنده كور و دور مى‏سازد.

فارس: كنايت از مرد حق. راهنما.

         گرد فارس گرد سر افراشته        

                      گرد را تو مردِ حق پنداشته‏

       گرديد ابليس و گفت اين فرع طين      

                        چون فزايد بر من آتش جبين

                                         دفتر اول 3961- 3960

گرد انگيزيدن: استعارت است از استدراج.

( 384) سوى فارس رو مرو سوى غبار

                       ور نه بر تو كوبد آن مكر سوار

در اين وقت بطرف سوار برو نه بسمت غبار و گرنه مكر سوار بر تو مسلط خواهد شد.

غبار: كنايت از هواهاى نفسانى و شهوت‏هاى دنياوى كه آدمى را از ياد خدا غافل سازد

………………………………………………….

متن ابیات : از بیت 385 تا 396

( 385) گفت حق آن را كه اين گرگش بخَورد        

                 ديد گرد گرگ، چون زارى نكرد ؟      

( 386) او نمى‏دانست گَردِ گرگ را

                   با چنين دانش چرا كرد او چَرا؟      

( 387) گوسفندان بوىِ گرگ با گزند

                مى‏بدانند و به هر سو مى‏خزند        

( 388) مغز حيوانات بوى شير را

                 مى‏بداند تَرك مى‏گويد چَرا؟      

( 389) بوى شير خشم ديدى باز گرد

                   با مناجات و حذر أنباز گرد    

( 390) وانگشتند آن گروه از گَرد گرگ  

           گرگِ محنت بعد گَرد آمد سترگ‏        

( 391) بر دريد آن گوسفندان را به خشم

                        كه ز چوپانِ خرد، بستند چشم‏

( 392) چند چوپانشان بخواند و نامدند ؟

             خاك غم در چشم چوپان مى‏زدند؟        

( 393) كه برو ما از تو خود چوپان‏تريم

             چون تبع گرديم؟ هر يك سروريم‏

( 394) طعمه گرگيم و آنِ يار نه

                          هيزم ناريم و آنِ عار نه‏      

( 395) حميتى بُد جاهليّت در دماغ

                 بانگ شومى بر دمنشان كرد زاغ‏    

( 396) بهر مظلومان همى‏كندند چاه

                     در چَه افتادند و مى‏گفتند آه‏      

………………………………………………….

شرح ابیات: از بیت 385 تا 396

( 385) گفت حق آنرا كه اين گرگش بخَورد            

                   ديد گرد گرگ ، چون زارى نكرد؟

حق فرمود آن كه اين گرگ او را خورد وقتى گرگ را ديد چرا فرياد و زارى نكرد؟

گرگ: استعارت از غضب الهى، كه در آغاز گرفتگى دل است و ميل به معصيت.

( 386) او نمى‏دانست گَردِ گرگ را            

                     با چنين دانش چرا كرد او چَرا؟

اگر گرد گرگ را نمى‏شناخت چون كه معرفت و دانشش کم بود چرا مشغول چريدن گرديد؟

( 387) گوسفندان بوىِ گرگ با گزند

                 مى‏بدانند و به هر سو مى‏خزند

گوسفندان بوى گرگ را مى‏شناسند و از او حذر مى‏كنند.

   ( 388) مغز حيوانات بوى شير را    

                     مى‏بداند تَرك مى‏گويد چَرا؟

مغز حيوانات بوى شير را درك كرده در چرا گاه چریدن را ترك مى‏گويند

( 389) بوى شير خشم ديدى، باز گرد        

                           با مناجات و حذر ، أنباز گرد

بوى خشم شير را ديدى بر گرد و با مناجات خداوند دمساز شو.

( 390) وانگشتند آن گروه از گَرد گرگ

                 گرگِ محنت بعد گَرد آمد سترگ‏

اهل سبا گرد گرگ را ديده و باز نگشتند تا بعد از گرد گرگ محنت بزرگتر شده بسراغ آنها آمد.

( 391) بر دريد آن گوسفندان را به خشم

                       كه ز چوپانِ خرد بستند چشم‏

و آن گوسفندان را با خشم تمام بر دريد چون آنها از چوپان خرد چشم پوشيده بودند.

( 392) چند چوپانشان بخواند و نامدند  

                 خاك غم در چشم چوپان مى‏زدند

هر چه چوپان آنها را بسوى خود خواند نيامدند و بچشم چوپان خاك غم پاشيدند.

( 393) كه برو ما از تو خود چوپان‏تريم                                      

                چون تبع گرديم؟ هر يك سروريم‏

گفتند برو ما از تو چوپان‏تر بوده و عقل ما از تو بيشتر است ما هر يك سرورى هستيم بچه دليل از تو تبعيت كنيم.

( 394) طعمه گرگيم و آنِ يار نه            

                               هيزم ناريم و آنِ عار نه‏

در معنى بدون استشعار خود مى‏گفتند ما از آن يار نبوده و طعمه گرگانيم و اهل عار نبوده هيزم نار هستيم.

آن عارنه: اشارت به مثل معروف: «النَّارُ وَ لاَ العَارُ». دارد

( 395) حميتى بُد جاهليّت در دماغ  

                 بانگ شومى بر دِمنشان كرد زاغ‏

نادانى بصورت تعصب در دماغشان جلوه گر شده و زاغ در خرابه های خانه های آنها بانگ شومى بلند كرده بود.

حَميَت: حَمِيّة گرفته از قرآن كريم است إِذْ جَعَلَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ اَلْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ اَلْجاهِلِيَّةِ 48: 26: (فتح، 26)هنگامى كه كافر شدگان در دل‏هاى خود، تعصّب كردند، تعصّب جاهليّت.

دِمَن: جمع دمنه: آثار خانه. (زاغ بر خرابه‏هاى خانه‏هاشان بانگ برداشت).

( 396) بهر مظلومان همى‏كندند چاه    

                         در چَه افتادند و مى‏گفتند آه

براى مظلومان چاه مى‏كندند خود در چاه افتاده و آه از نهادشان بر آمد.

چاه بهر مظلومان كندن:

در فتاد اندر چهى كو كنده بود      

            ز آن كه ظلمش در سرش آينده بود

1308 دفتر1 (نگاه كنيد به: شرح بيت 1308/دفتر 1)

…………………………………………………………….

متن ابیات :از بیت 397 تا 411     

( 397) پوستين يوسفان بشكافتند      

       آن چه مى‏كردند يك يك يافتند                      

( 398) كيست آن يوسف؟ دل حق جوى تو

                      چون اسيرى بسته اندر كوى تو        

( 399) جبرئيلى را بر اُستُن بسته‏اى

                پرّ و بالش را به صد جا خسته‏اى‏      

( 400) پيش او گوساله بريان آورى

                   گه كَشى او را به كهدان آورى‏      

( 401) كه بخور اين است ما را لوت و پوت

                             نيست او را جز لقاءُ اللَّه قوت‏      

( 402) زين شكنجه و امتحان آن مبتلا

                       مى‏كند از تو شكايت با خدا

( 403) كاى خدا افغان از اين گرگ كهن

                    گويدش نَك وقت آمد صبر كن‏    

( 404) دادِ تو وا خواهم از هر بى‏خبر

                   داد كه دهد، جز خداى دادگر؟        

( 405) او همى‏گويد كه صبرم شد فنا

                              در فراق روى تو يا رَبَّنا  

( 406) احمدم در مانده در دست يهود

                         صالحم افتاده در حبس ثمود      

( 407) اى سعادت بخشِ جان انبيا  

                           يا بكُش يا باز خوانم يا بيا        

( 408) با فراقت كافران را نيست تاب

                         مى‏گُوَد يا لَيتَنِى كُنتُ تُراب‏

( 409) حال او اين است كو خود ز آن سُو است

                    چون بود بى‏تو كسى كآنِ تو است‏ ؟      

( 410) حق همى‏گويد كه آرى اى نَزِه  

                           ليك بشنو صبر آر و صبر به‏      

( 411) صبح نزديك است خامش كم خروش

               من همى‏كوشم پى تو، تو مكوش

………………………………………………………..

شرح ابیات : از بیت 397 تا 411

( 397) پوستين يوسفان بشكافتند          

                  آن چِه مى‏كردند، يك يك يافتند

پوستين يوسفان را شكافتند( نافرمانی کردند ) و يك يك همان كارى كه كرده بودند بسر خودشان آمد.

پوستين يوسفان شكافتن: نافرمانى پيمبران كردن، و آنان را آزار دادن.

( 398) كيست آن يوسف؟ دل حق جوى تو            

                     چون اسيرى بسته اندر كوى تو

يوسف كى است؟ يوسف دل حق جوى تو است كه در پيش تو چون اسيرى در بند است.

( 399) جبرئيلى را بر اُستُن بسته‏اى

                    پرّ و بالش را به صد جا خسته‏اى‏

تو جبرئيلى را بستون بسته و پر و بالش را از صد جا خسته‏اى.

جبرئيل بر اُستُن بستن: نظير:

همى‏ميردت عيسى از لاغرى          

                         تو در بند آنى كه خر پرورى‏

(گلستان سعدى، ص 146)

( 400) پيش او گوساله بريان آورى          

                  گه كَشى او را به كهدان آورى‏

پس از آن گوساله بريان در جلو او مى‏گذارى كه بعالم حيوانيش بكشانى.

گوساله بريان آوردن: نيكلسون آن را اشارت گرفته است به داستان گوساله بريان آوردن ابراهيم (ع) نزد فرشتگان كه مأمور عذاب قوم لوط بودند. بايد گفت در آن تلميحى بدان داستان است نه مشابهتى.

گَه كشيدن: در نسخه نيكلسون «كه كشى او را». ولى با دقت در معنى، «گه» درست تر مى‏نمايد. چرا كه كاه در كهدان است و از برون آن را به كهدان نمى‏كشند. (نگاه كنيد به:

داستان «زندانى شدن آهو بچه در آخُرِ خزان»، 833 5 به بعد)

( 401) كه بخور اين است ما را لوت و پوت            

                         نيست او را جز لقاءُ اللَّه قوت‏

و مى‏گويى كه بخور كه غذاى خوب و لذيذ ما اين است در صورتى كه فرشته غذائى جز ذكر و دعا و عبادت ندارد.

( 402) زين شكنجه و امتحان آن مبتلا

                        مى‏كند از تو شكايت با خدا

از اين شكنجه و محنت او در پيشگاه خداوند از تو شكايت كرده.

( 403) كاى خدا افغان از اين گرگ كهن

                     گويدش نَك وقت آمد صبر كن‏

و مى‏گويد خدايا داد از اين گرگ كهنه كار خداوند مى‏فرمايد صبر كن اكنون موقع مكافات مى‏رسد.

( 404) دادِ تو وا خواهم از هر بى‏خبر  

                     داد كه دهد جز خداى دادگر؟

داد تو را از هر بى‏خبرى خواهم گرفت و جز خداى دادگر كيست كه داد مظلومان دهد.

( 405) او همى‏گويد كه صبرم شد فنا

                             در فراق روى تو يا رَبَّنا

او مى‏گويد بار الها در فراق ديدار روى تو صبرم به آخر رسيد.

( 406) احمدم در مانده در دست يهود

                       صالحم افتاده در حبس ثمود

من چون احمد (ص )هستم كه در دست يهود اسير باشد يا چون صالحم كه در حبس قوم ثمود باشد.

درمانده در دست يهود: اشارت است به مخالفت يهوديان با رسول (ص) در سال‏هاى آغازين هجرت و بهانه جويى‏ها و كارشكنى‏هايى كه كردند.

حبس ثمود: نگاه كنيد به: داستان صالح و قوم او. (3307 دفتر1)

( 407) اى سعادت بخشِ جان انبيا          

                          يا بكُش يا باز خوانم يا بيا

اى كسى كه بجان پيمبران سعادت بخشيده‏اى يا بكش يا بطرف خود بخوان يا خود بيا.

( 408) با فراقت كافران را نيست تاب

                         مى‏گُوَد يا لَيتَنِى كُنتُ تُراب‏

كافران تاب فراقت را ندارند تا چه رسد بياران كفار در وقت عذاب « يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً 78: 40» مى‏گويند.

يا لَيتنى: گرفته از قرآن كريم است(نبأ، 40) يَوْمَ يَنْظُرُ اَلْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ يَداهُ وَ يَقُولُ اَلْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً: 78: 40 روزى كه آدمى بدان چه با دو دست خود از پيش فرستاده است بنگرد و كافر گويد كاش خاكى مى‏بودم (كاش محشور نمى‏شدم.

( 409) حال او اينست كو خود ز آن سُو است                

               ‏ چون بود بى‏تو كسى كآنِ تو است؟

اين است حال كسانى كه از تو دورند حال كسانى كه از آن تو هستند در فراق تو چه سان خواهد بود.

( 410) حق همى‏گويد كه آرى اى نَزِه

                         ليك بشنو صبر آر و صبر به‏

حق مى‏فرمايد آرى اى دل پاك همين است كه مى‏گويى ولى از من بشنو و صبر كن كه صبر بهتر است.

نَزه: پاكيزه، خوب

( 411) صبح نزديك است خامش كم خروش                                            

                ‏ من همى‏كوشم پى تو، تو مكوش

سخن نگو و خاموش باش كه صبح نزديك است و ساعت بيرون آمدن در كار رسيدن است صبح نزديك است ساكت باش و جوش و خروش نكن من براى تو در كوششم كوشش تو لزومى ندارد.

صبح نزديك است: گرفته از قرآن كريم است: إِنَّ مَوْعِدَهُمُ اَلصُّبْحُ أَ لَيْسَ اَلصُّبْحُ بِقَرِيبٍ: 11: 81 وعده‏گاه آنان بامداد است آيا بامدادان نزديك نيست. (هود، 81)

……………………………………………………………………..

متن ابیات : از بیت 412 تا 431

* بقيّه داستان رفتن خواجه به دعوت روستايى سوى دِه*

( 412 ) شد ز حد هين باز گرداى يارِ گُرد

                   روستائی خواجه را بین خانه برد

( 413) قصّه اهل سبا يك گوشه نه  

         آن بگو كآن خواجه چون آمد به ده‏    

( 414) روستايى در تَملُّق شيوه كرد                                           تا كه حزم خواجه را كاليوه كرد  

( 415) از پيام اندر پيام او خيره شد                                            تا زُلال حَزم خواجه تيره شد

( 416) هم از اينجا كودكانش در پسند

                 نَرتَع و نَلعَب به شادى مى‏زدند      

( 417) همچو يوسف كِش ز تقدير عجب                                       نَرتع و نَلعَب ببرد از ظِلِّ اَب‏      

( 418) آن نه بازى، بلكه جان بازى است آن

                  حيله و مكر و دغا سازى است آن‏        

( 419) هر چه از يارت جدا اندازد آن

                    مشنو آن را كآن زيان دارد زيان‏      

( 420) گر بود آن سود صد در صد مگير                                           بهرِ زر مگسل ز گنجور فقير      

( 421) اين شنو كه چند يزدان زَجر كرد                                     گفت اصحاب نبى را گرم و سرد        

( 422) ز آن كه بر بانگ دهل در سالِ تنگ

                    جمعه را كردند باطل بى‏درنگ‏      

( 423) تا نبايد ديگران ارزان خرند

                 ز آن جَلَب صرفه ز ما ايشان برند    

( 424) ماند پيغمبر به خلوت در نماز                                              با دو سه درويش ثابت پُر نياز    

( 425) گفت طبل و لهو و بازرگانيى

                             چونتان بُبريد از ربّانيى؟    

( 426) قَد فَضَضتُم نَحوَ قَمحٍ هائما

                               ثُمَّ خَلّيتُم نَبِيّاً قائما      

( 427) بهر گندم تخم باطل كاشتيد

                     و آن رسول حقّ را بگذاشتيد      

( 428) صحبت او خَيرُ من لَهو است و مال

               بين كه را بگذاشتى چشمى بمال‏ ؟    

( 429) خود نشد حرص شما را اين يقين                                         كه منم رَزّاق و خَيرُ الرّازِقِينَ‏    

( 430) آن كه گندم را ز خود روزى دهد                                       كى توكّل‏هات را ضايع نهد

( 431) از پى گندم جدا گشتى از آن                                      كه فرستاده است گندم ز آسمان

…………………………………………………….

شرح ابیات : از بیت 412 تا 431

( 412) شد ز حد ، هين باز گرداى يارِ گُرد                

                   روستايى خواجه را بين خانه بُرد

اينكه گفتم از حد تجاوز كرد اكنون بر گرد و ببين كه چگونه روستايى خواجه شهرى را بخانه خود برد.

از حد شدن: به درازا كشيدن. (داستان طولانى شد).

گُرد: دلير، دلاور

( 413) قصّه اهل سبا ، يك گوشه نه  

         آن بگو كآن خواجه چون آمد به ده‏

قصه اهل سبا را كنار بگذار و بگو كه خواجه چگونه بده آمد.

يك گوشه نهادن: كنايت از واگذاردن، چيزى از آن نگفتن

( 414) روستايى در تَملُّق شيوه كرد          

                 تا كه حزم خواجه را كاليوه كرد

روستايى بقدرى تملق كرد كه خواجه حزم و احتياط را از دست داده و گيج شد.

شيوه كردن: خود نمايى كردن. (برهان قاطع) از اندازه گذراندن.

كاليوه: پريشان، بى‏اثر، از كار افتاده.

( 415) از پيام اندر پيام او خيره شد    

                     تا زُلال حَزم خواجه تيره شد

بقدرى پيام بالاى پيام فرستاده و اصرار كرد تا حزم خواجه كه صاف و زلال بود تيره گرديد.و از كار باز ماند

زُلالِ حزم: اضافه مشبَّهٌ به به مشبه. (حزم خواجه از كار باز ماند).      

( 416) هم از اينجا كودكانش در پسند  

                     نَرتَع و نَلعَب به شادى مى‏زدند

بچه‏هاى او هم اين سفر را پسنديده و شادى كرده مى‏گفتند در آن جا مى‏چريم و بازى مى‏كنيم.

پسند: قبول، پذيرفتن.

( 417) همچو يوسف كِش ز تقدير عجَب

                       نَرتع و نَلعَب ببرد از ظِلِّ اَب‏

مثل يوسف كه تقدير عجيب او را از راه همين جمله مى‏چريم و بازى مى‏كنيم از زير سايه پدرش بيرون كشيد.

نَرتَع وَ نَلعَب: گرفته از قرآن كريم است، در داستان يوسف (ع) أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً يَرْتَعْ وَ يَلْعَبْ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ 12: 12: او را (يوسف را) بامدادان با ما بفرست بگردد و بازى كند ما او را نگهبانيم.» (يوسف، 12)        

( 418) آن نه بازى، بلكه جان بازى است آن            

                   حيله و مكر و دغا سازى است آن‏

آن بازى نيست بلكه جان بازى بوده فريب و مكر و حيله

بازى است.

( 419) هر چه از يارت جدا اندازد آن

                   مشنو آن را كآن زيان دارد زيان

هر سخن كه تو را از يار جدا كند آن را نشنو كه زيان خواهد داشت.

( 420) گر بود آن سود ، صد در صد مگير  

                       بهرِ زر مگسل ز گنجور فقير

اگر صد در صد سود براى تو داشته باشد آن سود را نگير و بطمع زر از صاحب گنج ( ولی خدا ) مگسل.

گنجور فقير: آن كه ظاهرى ژنده دارد و دلى زنده دارد. وَلى خدا، راهنماى كامل.

( 421) اين شنو كه چند يزدان زَجر كرد

                   گفت اصحاب نبى را گرم و سرد

اين حكايت را بشنو كه خداوند چقدر زجر داد و به اصحاب پيغمبر سخنان سرد گفت.

( 422) ز آن كه بر بانگ دهل ، در سالِ تنگ

                      جمعه را كردند باطل بى‏درنگ‏

براى اينكه در سال قحطى ببانگ دهل نماز جمعه را باطل كرده و رفتند.

اشاره به آيه شريفه در سوره جمعه كه مى‏فرمايد: وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً اِنْفَضُّوا إِلَيْها وَ تَرَكُوكَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اَللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اَللَّهْوِ وَ مِنَ اَلتِّجارَةِ وَ اَللَّهُ خَيْرُ اَلرَّازِقِينَ 62: 11 اى از دور شو برو آب براى ما قلعه محكم و جاى امن و سرور است

( 423) تا نبايد ديگران ارزان خرند

                  ز آن جَلَب صرفه ز ما ايشان برند

براى اينكه مبادا ديگران مال التجاره را ارزان بخرند و آنها سود ببرند و ما از آن سود بمانيم.

جَلَب: آن چه از شهرى به شهرى برند براى فروختن. كسب كردن.

( 424) ماند پيغمبر به خلوت در نماز

                        با دو سه درويش ثابت پُر نياز

پيغمبر در نماز تنها ماند با دو سه نفر از اشخاص فقير كه اهل نياز بودند.

( 425) گفت طبل و لهو و بازرگانيى

                             چونتان بُبريد از ربّانيى؟

فرمود طبل بازى و بازرگانى چگونه شما را از شخص ربانى جدا كرد؟

( 426) قَد فَضَضتُم نَحوَ قَمحٍ هائما          

                                    ثُمَّ خَلّيتُم نَبِيّاً قائما

براى مشتى گندم آواره شديد و پيغمبر را در حال قيام نماز تنها رها كرده و رفتيد.

قَد فَضَضتُم: همانا شما پراكنده شديد و سر گردان به سوى گندم رفتيد سپس پيمبر را واگذارديد ايستاده.      

( 427) بهر گندم تخم باطل كاشتيد    

                  و آن رسول حقّ را بگذاشتيد

براى مشتى گندم تخم باطل كاشته فرستاده حق را تنها گذاشتيد.

( 428) صحبت او خَيرُ من لَهو است و مال

                   بين كه را بگذاشتى چشمى بمال‏

صحبت او از مال و لهو و لعب بهتر است چشم خود را بمال و ببين چه كسى را رها كرده و در پى چه چيزى رفتى.

خَيرٌ مِن اللَّهو: بهتر از بازيچه و هوسرانى.

( 429) خود نشد حرص شما را اين يقين

                        كه منم رَزّاق و خَيرُ الرّازِقِينَ‏

بر اثر حرص هنوز يقين نكرده‏ايد كه من رزاق و بهترين روزى دهندگانم.

خَيرُ الرّازِقِينَ: بهترين روزى دهندگان.      

( 430) آن كه گندم را ز خود روزى دهد

                          كى توكّل‏هات را ضايع نهد

كسى كه گندم را پرورش داده و روزيش مى‏دهد كى ممكن است توكل مرا بى‏اعتنائى كرده و بى‏فايده بگذارد.

گندم را روزى دادن: از خاك و آب و آفتاب وسيلت رشد آن را آماده ساختن. و اشارت است بدان كه بايد به خدا توكل كرد و از او روزى طلبيد كه إِنَّ اَللَّهَ هُوَ اَلرَّزَّاقُ ذُو اَلْقُوَّةِ اَلْمَتِينُ. 51: 58 (ذاريات، 58)

( 431) از پى گندم جدا گشتى از آن

             كه فرستاده است گندم ز آسمان‏

براى خاطر گندم از كسى جدا شدى كه گندم را از آسمان فرستاده است‏.

گندم از آسمان فرستادن: اشارت است بدان چه در داستان آدم آمده است كه، چون به زمين آمد چهل شبانه روز چيزى نخورد و گرسنه همى‏بود. خداى تعالى از آن درخت گندم كه در بهشت خورده بود و از آن سبب از بهشت محروم مانده بود، يك ذره گندم بر دست جبرئيل داد و آدم را فرمود اين را بكار كه خورش تو و فرزندان تو از اين خواهد بود. (قصص الانبياء جويرى، ص 21)

داستان روستايى و خواندن او شهرى را به ده اندازى است ناآگاهان را، كه صحبت مردان حق را غنيمت شمارند و فريب ظاهر سازان حيلت انديش را نخورند كه اين گونه مردان بر سر سفره دوست نمايند، و چون از ديگر جاى بوى سودى بردند دوستى را فراموش كنند و پى آن سود روند. چنان كه ظاهر مسلمانان كه در پى رسول به جماعت ايستاده بودند چون آواز كاروان بازرگانان را شنيدند پيمبر را ايستاده رها كردند.

و اين داستان كه قرآن كريم در سوره جمعه بدان اشارت دارد، چنين است: گويند كاروان دِحيه كلبى بود كه از شام كالا مى‏آورد. و به رسيدن او طبل مى‏نواختند تا مردم آگاه شوند.

نوبتى چنين كرد و رسول در نماز بود

و بعضى نوشته‏اند بر منبر بود.

آنان كه در مسجد بودند

همگى به صداى طبل به سراغ كاروان رفتند

و تنها دوازده كس و گفته‏اند هشت كس با او ماند. خداوند اين آيت را فرستاد كه وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً اِنْفَضُّوا إِلَيْها وَ تَرَكُوكَ قائِماً 62: 11: اگر بازرگانى يا لهو را ديدند پراكنده شوند سوى آن، و تو را ايستاده واگذارند.» (تفسير ابو الفتوح رازى، ذيل آيه 11 سوره جمعه)

سپس فرمايد: قُلْ ما عِنْدَ اَللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اَللَّهْوِ وَ مِنَ اَلتِّجارَةِ وَ اَللَّهُ خَيْرُ اَلرَّازِقِينَ 62: 11: آن چه نزد خداست از بازيچه و بازرگانى بهتر است و خدا بهترين روزى دهندگان است.» سپس به دنيا پرستان گويد: شما در پى متاع دنياييد و از آن كه متاع را آفريده بى‏خبر. در پى گندم مى‏رويد و از گندم آفرين مى‏بريد.

 

بازدیدها: 473

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

چهارده + هفده =