خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه یازدهم، ابیات 432 تا 473

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه یازدهم، ابیات 432 تا 473

 

متن ابیات :از بیت 432 تا 438

*دعوت باز ، بطّان را از آب به صحرا *

( 432) باز گويد بطّ را كز آب خيز                                                                         

                       تا ببينى دشت‏ها را قندريز    

( 433) بطِّ عاقل گويدش، اى باز ، دور  

               آب، ما را حِصن و أمن است و سرور      

( 434) ديو چون باز آمد اى بطّان، شتاب

           هين به بيرون كم رويد از حصن آب‏      

( 435) باز را گويند رُو رُو، باز گرد

                 از سر ما دست دار اى پاى مرد        

( 436) ما برى از دعوتت، دعوت تو را

                            ما ننوشيم اين دَم تو ،كافرا      

( 437) حصن ما را، قند و قندستان تو را

           من نخواهم هديه‏ات، بُستان تو را        

( 438) چون كه جان باشد نيايد لوت كم

              چون كه لشكر هست كم نايد علم‏

…………………………………………….      

شرح ابیات : از بیت 432 تا 438

( 432) باز گويد بطّ را كز آب خيز      

                          تا ببينى دشت‏ها را قندريز

باز به بط تكليف مى‏كند كه از آب بيرون بيا و صحراها را تماشا بكن كه چقدر زيبا است.

قَندريز: كنايت از خرم، سبز، پر روزى.

( 433) بطِّ عاقل گويدش اى باز ، دور  

             آب ، ما را حِصن و أمن است و سرور

بط كه عاقل است جواب مى‏دهد كه‏ اى باز ،دور شو برو آب براى ما قلعه محكم و جاى امن و سرور است‏.

حِصن: قلعه.        

( 434) ديو چون باز آمد اى بطّان، شتاب

           هين به بيرون كم رويد از حصنِ آب‏

شيطان مثل همان باز است اى كسانى كه چون بط هستيد از حصن محكم آب دست بر نداريد و كمتر بيرون برويد.

چون باز: به شكل باز، در صورت باز.          

( 435) باز را گويند رُو رُو، باز گرد  

                    از سر ما دست دار اى پاى مرد

به باز مى‏گويند باز گرد و برو از سر ما دست بردار.

پاى مرد: مددكار، ياور. (تعبيرى است طنز آلود).

( 436) ما برى از دعوتت ، دعوت تو را

                           ما ننوشيم اين دَم تو ،كافرا

دعوت تو مال خودت ما از آن برى بوده و دم تو كافرى در ما كار گر نخواهد بود.

دم نيوشيدن: كنايت از فريب خوردن.          

( 437) حصن ما را ، قند و قندستان تو را

                    من نخواهم هديه‏ات ، بُستان تو را

اين قلعه محكم از ما و صحراى سبز و خرم و شكرستان و قندستان از تو ما هديه تو را نمى‏خواهيم بوستان از آن تو باشد.        

( 438) چون كه جان باشد، نيايد لوت كم

                  چون كه لشكر هست، كم نايد علم

وقتى جان باشد غذاهاى لذيذ كم نشده و مى‏رسد وقتى لشكر هست پرچم و علم قحط نيست‏.

لُوت: خوراك، طعام.

«باز» مظهر شهوت‏هاى جسمانى است و «بط» آن كه از ترس وسوسه شيطان نفس، به بركه آب عنايت و رحمت حق پناهنده است. نفس او را وسوسه مى‏كند كه حظّ خود را از خورد و خواب و لذت برگير، و او نمى‏پذيرد و گويد چون ما را غذاى روح آماده است پرواى غذاى جسم نداريم.

***********************************متن ابیات : از بیت 439 تا 446      

( 439) خواجه حازم ، بسى عذر آوريد

                             بس بهانه كرد با ديوِ مَريد      

( 440) گفت اين دم كارها دارم مُهم

                      گر بيايم آن نگردد مُنتَظِم‏      

( 441) شاه كار نازُكم فرموده است

                 ز انتظارم شاه شب نَغنوده است‏

( 442) من نيارم تركِ امر شاه كرد

               من نتانم شد بَرِ شه، روى زرد      

( 443) هر صباح و هر مسا ، سرهنگِ خاص

                    مى‏رسد از من همى‏جويد مَناص‏        

( 444) تو روا دارى كه آيم سوى دِه

                         تا در ابرو افكند سلطان گِرِه؟      

( 445) بعد از آن درمانِ خشمش چون كنم؟

                 زنده خود را زين مگر مدفون كنم‏      

( 446) زين نَمَط او صد بهانه باز گفت

             حيله‏ها با حكم حق نَفتاد جفت‏

************************************شرح ابیات : از بیت 439 تا 446      

( 439) خواجه حازم بسى عذر آوريد

                            بس بهانه كرد با ديوِ مَريد

خواجه با احتياط بسى عذر آورد و بهانه‏ها تراشيد.

حازِم: دور انديش.

مَريد: سركش، نافرمان.

«ديو مريد» را ممكن است روستايى گرفت، يا وسوسه‏اى كه او را به رفتن ده وا مى‏داشت.        

( 440) گفت اين دم كارها دارم مُهم

                          گر بيايم آن نگردد مُنتَظِم‏

گفت كارهايى دارم كه اگر بيايم انجام نمى‏گيرد.

( 441) شاه كار نازُكم فرموده است

                  ز انتظارم ، شاه شب نَغنوده است‏

شاه بمن كار مهمى رجوع كرده و شب منتظر من بوده است‏.

نازُك: دقيق، مهم.

غُنودن: خفتن.      

( 442) من نيارم تركِ امر شاه كرد

                    من نتانم شد بَرِ شه ، روى زرد

من نمى‏توانم امر شاه را زمين بگذارم و در نزد او خجل گردم‏.

يارستن: توانستن.

روى زرد: شرمنده.        

( 443) هر صباح و هر مسا، سرهنگِ خاص

                 مى‏رسد از من همى‏جويد مَناص

هر صبح و شام خادم مخصوص شاه مى‏آيد و بازرسى مى‏كند كه از كار خود دارى نكنم‏.

مَناص: در لغت به معنى گريز و جاى گريز است، ليكن در اين بيت به معنى «انجام كار» آمده.    

( 444) تو روا دارى كه آيم سوى دِه  

                    تا در ابرو افكند سلطان گره؟

تو روا دارى كه من به ده بيايم و در نتيجه سلطان بمن غضبناك شود؟        

( 445) بعد از آن درمانِ خشمش چون كنم؟  

                زنده خود را زين مگر مدفون كنم‏

آن وقت خشم او را چگونه فرونشانم مگر اينكه خود را زنده بگور كنم‏.

زنده مدفون كردن: كنايت از خويشتن را كشتن يا پنهان ساختن.

( 446) زين نَمَط او صد بهانه باز گفت

                    حيله‏ها با حكم حق نَفتاد جفت‏

صد بهانه از اين قبيل گفت ولى حيله‏هاى او بى‏حكم حق جور در نيامد.

نَمط: گونه.

حيله با حكم حق جفت نيفتادن: تدبير با تقدير مطابق نشدن.

***********************************متن ابیات :از بیت 447 تا 465

( 447) گر شود ذَرّات عالم حيله پيچ ؟

                      با قضاى آسمان، هيچ‏اند هيچ‏      

( 448) چون گريزد اين زمين از آسمان؟

             چون كند او خويش را از وى نهان؟      

( 449) هر چه آيد ز آسمان سوىِ زمين

                     نه مفَر دارد نه چاره نه كمين‏      

( 450) آتش ار خورشيد مى‏بارد بر او

                         او به پيش آتشش بنهاده رو      

( 451) ور همى طوفان كند باران بر او

                         شهرها را مى‏كُند ويران بر او      

( 452) او شده تسليمِ او ايّوب وار

                 كه اسيرم هر چه مى‏خواهى ببار        

( 453) اى كه جُزو اين زمينى، سر مكش

             چون كه بينى حكم يزدان، در مكش‏

( 454) چون خَلَقناكُم شنودى مِن تُراب

             خاك باشى جُست از تو ، رو متاب‏

( 455) بين كه اندر خاك، تخمى كاشتم

                       گردِ خاكىّ و منش افراشتم‏    

( 456) حَمله ديگر تو خاكى پيشه گير

                         تا كنم بر جمله ميرانت امير        

( 457) آب از بالا به پستى در رود

                         آن گه از پستى به بالا بَر رَود

( 458) گندم از بالا به زير خاك شد

                 بعد از آن او خوشه و چالاك شد      

( 459) دانه هر ميوه آمد در زمين

                    بعد از آن ، سَرها بر آورد از دفين‏        

( 460) اصل نعمت‏ها ز گردون تا به خاك

                       زير آمد شد، غذاى جان پاك‏        

( 461) از تواضع چون ز گردون شد به زير

                            گشت جُزوِ آدمى حىّ دلير

( 462) پس صفات آدمى شد آن جماد

                     بر فراز عرش پرّان گشت شاد        

( 463) كز جهان زنده ز اوّل آمديم

                      باز از پستى سوى بالا شديم‏      

( 464) جمله اجزا در تحرّك در سكون

                       ناطقان كه اِنّا اِلَيهِ راجِعُون‏

( 465) ذكر و تسبيحات اجزاى نهان

غلغلى افكند اندر آسمان

************************************شرح ابیات : از بیت 447 تا 465

( 447) گر شود ذَرّات عالم ،حيله پيچ

                        با قضاى آسمان هيچ ‏اند هيچ‏

اگر تمام ذرات حيله و تدبير شوند با قضا و تقدير هيچند و كارى نتوانند كرد.

حيله پيچ شدن: پيچيده در حيله شدن. سراسر حيله گشتن.      

( 448) چون گريزد اين زمين از آسمان؟

             چون كند او خويش را از وى نهان؟

زمين از چنگ آسمان چگونه فرار مى‏كند و چه سان مى‏توان خود را از او پنهان نمايد.        

( 449) هر چه آيد ز آسمان سوىِ زمين

                          نه مفَر دارد نه چاره نه كمين

هر چيز كه از آسمان بر زمين آيد زمين نه مفرى دارد و نه چاره‏اى تواند و نه پناهگاهى كه خود را از آن حفظ كند.        

( 450) آتش ار خورشيد مى‏بارد بر او

                        او به پيش آتشش بنهاده رو

اگر از خورشيد آتش بر او مى‏بارد او ناچار است كه روى خود را در مقابل آتش نگه دارد.      

( 451) ور همى طوفان كند باران بر او

                      شهرها را مى‏كُند ويران بر او

اگر طوفان حادث نموده و باران بر زمين بريزد و شهرها را ويران نمايد.      

( 452) او شده تسليمِ او ايّوب وار          

                كه اسيرم هر چه مى‏خواهى ببار

ايوب وار در مقابل اين شدائد صبر نموده و در مقابل واردات تسليم شده مى‏گويد من اسيرم هر چه بر سر من مى‏بارى ببار.

ايّوب (ع): يكى از پيمبران كه چهار بار نام او در قرآن كريم آمده است.

كتاب ايّوب نام يكى از كتاب‏هاى عهد عتيق است.

ايوب به شكيبايى برابر بلاها مشهور است.          

( 453) اى كه جُزو اين زمينى ، سر مكش

              چون كه بينى حكم يزدان، در مكش‏

اى آن كه جزء اين زمين هستى سركشى نكن وقتى حكم خداوندى رسيد روى بر مگردان‏.

اى كه جزو اين زمينى: از خاك آفريده شده‏اى:

         خلعت افلاك نمى‏زيبدت

                      خاكى و جز خاك نمى‏زيبدت‏

(نظامى، مخزن الاسرار، ص 74)

در كشيدن: روى گرداندن.

       عشق غيرت كرد و ز ايشان در كشيد

                      شد چنين خورشيد ز ايشان ناپديد

                                       دفتر5-2765

( 454) چون خَلَقناكُم شنودى مِن تُراب

                  خاك باشى جُست از تو، رو متاب

البته آيه خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ 22: 5 را شنيده‏اى كه مى‏فرمايد شما را از خاك خلق كرده‏ايم و در شمار خاك بوده و از او هستى پس روى از وى متاب‏.

خَلَقناكُم: گرفته از قرآن كريم است إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ اَلْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ 22: 5: اگر از رستاخيز در گمانيد. پس همانا ما شما را از خاك آفريديم. (حج، 5)

خاك باشى: خاك بودن، كنايت از فروتنى نمودن.

( 455) بين كه اندر خاك ، تخمى كاشتم

                        كرد خاكىّ و منش افراشتم‏

ببين كه من در خاك تخمى كاشتم تو گرد خاكى بودى اين من بودم كه تو را از خاك بلند كرده براه انداختم و جان دادم‏.

( 456) حَمله ديگر تو خاكى پيشه گير

                    تا كنم بر جمله ميرانت امير

دفعه ديگر هم تو خاك بودن را پيشه خود قرار داده و اطاعت پيشه كن تا بر همه بزرگان حاكمت كنم‏.

خاكى كردن: تواضع نمودن

حَمله: نوبت، دفعه.      

( 457) آب از بالا به پستى در رود      

                      آن گه از پستى ، به بالا برود

آب اول از بالا به پستى سرازير مى‏شود پس از آن شروع ببالا رفتن نموده از عروق گياه و درخت صعود مى‏كند.    

( 458) گندم از بالا به زير خاك شد

                بعد از آن او خوشه و چالاك شد

گندم از بالا زير خاك مى‏رود پس از آن شروع ببالا رفتن نموده خوشه بزرگى مى‏گردد.

   گندمى را زير خاك انداختند    

                پس ز خاكش خوشه‏ها بر ساختند

   بار ديگر كوفتندش ز آسيا    

                 قيمتش افزود و نان شد جان فزا

     باز نان را زير دندان كوفتند        

                  گشت عقل و جان و فهم هوشمند

دفتر 1/3167- 3165        

( 459) دانه هر ميوه آمد در زمين        

                بعد از آن سَرها بر آورد از دفين‏

دانه هر ميوه‏اى بزمين فرو رفته پس از آن از خاك سر بر آورده و بالا رفته است‏.

دَفين: نهان جاى. كنايت از دل خاك.        

( 460) اصل نعمت‏ها ز گردون تا به خاك

                        زير آمد ، شد غذاى جان پاك

اصل نعمتها از آسمان تا زمين فرود آمده و غذاى جان پاك گرديد.        

( 461) از تواضع چون ز گردون شد به زير

                          گشت جُزوِ آدمى، حَىّ و دلير

وقتى بحكم فروتنى از گردون بزير آمد جزء آدمى گرديده زنده و چالاك شد.      

( 462) پس صفات آدمى شد آن جماد

                        بر فراز عرش، پرّان گشت شاد

و آن جماد بصفات انسانى تبديل شده با بشاشت تمام بر فراز عرش پرواز نمود.

صفات آدمى شدن: كنايت از جزء انسان گرديدن.

آن چنان كآن طعمه شد قوتِ بشر

                            از جمادى بر شد و شد جانور

4189 دفتر 3 (نگاه كنيد به:دفتر 1 شرح بيت 3165 به بعد)

( 463) كز جهان زنده ز اوّل آمديم

                      باز از پستى، سوى بالا شديم‏

جهان زنده: عالم بالا، جهان ارواح.    

( 464) جمله اَجزا در تحرّك در سكون

                            ناطقان كه اِنّا اِلَيهِ راجِعُون

تمام اجزاء جهان در حركت و سكون همى‏گويند كه: إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ 2: 156 ما از آن خداونديم و بسوى او باز مى‏گرديم (سوره بقره).

اِنّا اِلَيهِ راجِعُونَ: إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ همانا ما از خداييم و به سوى او باز مى‏گرديم.» (بقره، 156)      

( 465) ذكر و تسبيحات اجزاى نهان

                                 غلغلى افكند اندر آسمان‏

ذكر و تسبيح نهانى ذرات جهان در آسمانها غلغله افكند.

ذكر تسبيحات: وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ 17: 44: هيچ چيز نيست جز كه به پاكى حمد او گويد ليكن شما تسبيح آنان را در نمى‏يابيد.» (اسراء، 44)

آن ندايى كاصل هر بانگ و نواست        

              خود ندا آن است و اين باقى صداست‏

ترك و كُرد و پارسى گو و عرب  

                          فهم كرده آن ندايى گوش و لب‏

خود چه جاى تُرك و تاجيك است و زنگ

              فهم كرده است آن ندا را چوب و سنگ‏

2109- 2107 دفتر1

قضاى الهى بر عالم روان است و همه چيز او را در فرمان است. تن آدمى از خاك است، و روح او از عالم افلاك، اگر فروتنى پيشه گيرد و آن چه خدا خواست بپذيرد، ديگر بار خدايش از خاكى برهاند و به افلاك كشاند.

اى به تو سر رشته جان گم شده        

                                دام تو آن دانه گندم شده‏

قرص جوين مى‏شكن و مى‏شكيب  

                            تا نخورى گندم آدم فريب‏

   پيك دلى پيرو شيطان مباش        

                              شير اميرى، سگ دربان مباش

(نظامى، مخزن الاسرار، ص 72

************************************متن ابیات :از بیت 466 تا 447

( 466) چون قضا آهنگ نارنجات كرد

                     روستايى شهريى را مات كرد

( 467) با هزاران حزم، خواجه مات شد

                   ز آن سفر، در معرض آفات شد      

( 468) اعتمادش بر ثبات خويش بود

                   گر چه كُه بُد، نيم سيلش در ربود      

( 469) چون قضا، بيرون كند از چرخ سر

                       عاقلان گردند جمله كور و كر      

( 470) ماهيان افتند از دريا برون

                         دام گيرد مرغ پرّان را زبون‏      

( 471) تا پرىّ و ديو در شيشه شود

                         بلكه هاروتى به بابل در رود        

( 472) جز كسى كاندر قضا اندر گريخت

                    خون او را هيچ تَربيعى نريخت‏      

( 473) غير آن كه در گريزى در قضا

                       هيچ حيله ندهدت از وى رها

***********************************شرح ابیات : از بیت 466 تا 473

( 466) چون قضا آهنگ نارنجات كرد

                      روستايى شهريى را مات كرد

وقتى كه قضا بناى نيرنگ گذاشت يك نفر روستايى شهرى دانشمندى را مات كرد.

نارنجات: نارَنجيّات، نيرنجات، علمُ الحِيَل، طلسم. شعبده. از «نيرنگ» (فارسى)، و آن عبارت از مراسم دينى و مناسك مذهبى بوده است. و براى آن تأثيرهاى فوق طبيعى قائل بوده‏اند. و هر پيش آمد، نيرنگى خاصّ خود داشته است. سپس معنى كلمه دگرگون گرديده. (از حاشيه برهان قاطع، ذيل كلمه نيرنج، از خورده اوستا، پور داود، ص 58- 59)    

( 467) با هزاران حزم ، خواجه مات شد

                        ز آن سفر در معرض آفات شد

با هزاران حزم و احتياطى كه داشت در آن سفر در معرض آفت قرار گرفت‏.

( 468) اعتمادش بر ثبات خويش بود

                    گر چه كُه بُد، نيم سيلش در ربود

چون اعتمادش به ثبات و پايدارى خودش بود اگر چه در ثبات چون كوهى بود ولى سيل مختصرى او را از جاى بكند.

( 469) چون قضا بيرون كند از چرخ سر

                      عاقلان گردند جمله كور و كر

وقتى قضا از آسمان سر بر مى‏آورد عاقلان همگى كور و كر مى‏شوند.

( 470) ماهيان افتند از دريا برون    

                        دام گيرد مرغ پرّان را زبون‏

و ماهيان بر خلاف طبع از آب بيرون مى‏افتند دام مرغ را در حال پرواز مى‏گيرد و زبون مى‏سازد.        

( 471) تا پرىّ و ديو، در شيشه شود

                            بلكه هاروتى به بابل در رود

حتى پرى و ديو بشيشه رفته هاروت در بابل گرفتار مى‏گردد.

پرى و ديو در شيشه رفتن: ميان عامه مشهور است كه سليمان (ع) ديوهاى سركش را در شيشه مى‏كرد و مهر بر مى‏نهاد و به دريا مى‏افكند.

ولى اين پندار بر اساسى نيست.

بعض افسونگران و دعانويسان نيز كسانى را كه به بيمارى صرع مبتلا بودند، جن زده معرفى مى‏كردند

و به كسان آن مى‏نماياندند كه جن او را مى‏گيرند و در شيشه مى‏كنند.

        شرع بهر دفع شر رايى زند  

                            ديو را در شيشه حجّت كند

1211 دفتر 5

         بد انديش را جاه و فرصت مده

                        عدو در چه و ديو در شيشه به‏

( 472) جز كسى كاندر قضا اندر گريخت

                      خون او را هيچ تَربيعى نريخت‏

مگر كسى كه بقضاى حق بگريزد او است كه قضاى آسمان در او كارگر نبوده و نظر تربيع ستارگان كه نظر نحس و دشمنى است خون او را نتواند ريخت.

تربيع: از چارمين خانه نگريستن كواكب است به يكديگر. اگر قمر در حمل باشد و زهره در سرطان يا ماه در جوزا باشد و زهره در حوت، اين نظر دليل دشمنى است. (غياث اللغات)

تربيع در اصطلاح نجوم عبارت از اينست كه دو ستاره باندازه ربع دايره از هم فاصله داشته و نود درجه از هم دور باشند و آن را نظر تربيع گويند و علامت دشمنى است.

     تو تمنّا مى‏برى كاختر مدام  

                       لاغ كردى سعد بودى بر دوام‏

     سخت مى‏تولى ز تربيعات او      

                              وز دلال و كينه و آفات او

1722- 1721 دفتر 6

چون كارها بسته به قضاست آدمى بايد يارى از خدا خواهد و به تدبير خويش غرّه نگردد.

( 473) غير آن كه در گريزى در قضا

                    هيچ حيله ندهدت از وى رها

در غير اين موقع بهر جا كه بگريزى هيچ حيله‏اى از قضا جلوگيرى نخواهد كرد.

………………………………………………………..

 

بازدیدها: 637

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

5 × سه =