خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه پانزدهم، ابیات 626 تا 681

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه پانزدهم، ابیات 626 تا 681

متن ابیات:از بیت 626 تا 636

     ( 626) گفت اى خورشيدِ مهرت در زوال            

                             گر تو خونم ريختى كردم حلال‏

     ( 627) امشبِ باران به ما ده گوشه‏اى            

                                   تا بيابى در قيامت توشه‏اى‏

     ( 628) گفت يك گوشه است آنِ باغبان            

                               هست اينجا گرگ را او پاسبان‏

     ( 629) در كفش تير و كمان از بهر گرگ            

                             تا زند گر آيد آن گُرگِ سِتُرگ‏

     ( 630) گر تو آن خدمت كنى جا آنِ توست            

                             ور نه جاى ديگرى فرماى جُست‏

     ( 631) گفت صد خدمت كنم تو جاى دِه            

                                    آن كمان و تير در كفّم بنه‏

   ( 632) من نخسپم حارسىّ رز كنم            

                             گر بر آرد گرگ سر، تيرش زنم‏

   ( 633) بهر حق مگذارم امشب اى دو دِل            

                                 آب باران بر سر و در زير گل‏

   ( 634) گوشه‏اى خالى شد و او با عيال            

                         رفت آن جا جاى تنگ و بى‏مجال‏

   ( 635) چون ملخ بر همدگر گشته سوار            

                                   از نهيب سيل اندر كُنج غار

( 636) شب همه شب جمله گويان اى خدا            

                                     اين سزاى ما سزاى ما سزا

انسان در وقت اضطرار با هر شرائطی سازگار است

شرح ابیات: از بیت 626 تا 636

     ( 626) گفت اى خورشيدِ مهرت در زوال            

                     گر تو خونم ريختى،كردم حلال‏   اكنون كه خورشيد مهر تو در زوال است گذشته‏ها گذشته اگر خون مرا ريخته باشى حلال كردم

خورشيد مهر: اضافه مشبّهٌ به به مشبّه.

خورشيد مهر در زوال بودن: بى‏محبت بودن، دوستى نشان ندادن.

………………………………………………………………….

       ( 627) امشبِ باران به ما ده گوشه‏اى            

                                     تا بيابى در قيامت توشه‏اى‏

     فقط در اين شب باران در يك گوشه‏اى ما را

           بپذير كه در قيامت عوض بگيرى

……………………………………………………………..

( 628) گفت يك گوشه است آنِ باغبان            

                       هست اينجا گرگ را ، او پاسبان‏

روستايى گفت يك جايى داريم كه مال باغبان است كه در آن جا پاسبانى مى‏كند

………………………………………………………………………..

( 629) در كفش تير و كمان از بهر گرگ            

                        تا زند گر آيد آن گُرگِ سِتُرگ‏

در آن جا تير و كمان هست براى اينكه اگر گرگ بيايد او با تير بزند

…………………………………………………………………….

( 630) گر تو آن خدمت كنى، جا آنِ توست            

                       ور نه جاى ديگرى فرماى جُست‏

اگر تو قبول مى‏كنى كه عوض او اين خدمت را انجام دهى بسم اللَّه بيا آن محل مال تو و گرنه زود برو

…………………………………………………………………….

( 631) گفت صد خدمت كنم تو جاى دِه            

                              آن كمان و تير در كفّم بنه‏

خواجه گفت البته حاضرم عوض يكى صد خدمت انجام دهم تو جا بمن بده و تير و كمان را هم بدست من ده تا مشغول پاسبانى شوم‏

…………………………………………………………………….

( 632) من نخسپم ،حارسىّ رز كنم            

                       گر بر آرد گرگ سر، تيرش زنم‏

امشب را نمى‏خوابم و پاسبانى باغ انگور تو را خواهم كرد اگر گرگى بيايد با تير مى‏زنم‏

رَز: باغ.

………………………………………………………………………..

( 633) بهر حق مگذارم امشب اى دو دِل          

                        آب باران بر سر و در زير، گل‏

فقط براى خاطر خدا نگذار كه امشب روى گل و زير باران بخوابم‏

گذاشتن: واگذاردن، به حال خود رها كردن، پناه ندادن.

………………………………………………………………………..

( 634) گوشه‏اى خالى شد و او با عيال            

                   رفت آن جا ، جاى تنگ و بى‏مجال

بالاخره يك گوشه‏اى را خالى كردند و خواجه با اهل و عيال خود به آن جا رفت اين گوشه جاى تنگى بود

بى‏مَجال: جاى گشتن نداشتن، جاى گرديدن و تكان خوردن نبودن.

……………………………………………………………………….

( 635) چون ملخ بر همدگر گشته سوار            

                           از نهيب سيل ، اندر كُنج غار

اين عده در آن جاى تنگ غار مانند از ترس سيل و باران چون ملخ سوار هم شده و شب را بسر بردند

………………………………………………………………………..

( 636) شب همه شب، جمله گويان: اى خدا            

                                اين سزاى ما، سزاى ما، سزا

شب مى‏گفتند خداوندا ما سزاوار اين بليه هستيم‏

*******************************************متن ابیات : از بیت 637 تا 644

( 637) اين سزاى آن كه شد يارِ خسان            

                           يا كسى. كرد از براى ناكسان

( 638) اين سزاى آن كه اندر طمعِ خام            

                     ترك گويد خدمت خاك كران‏

( 639) خاك پاكان ليسى و ديوارشان            

                           بهتر از عام و رَز و گُلزارشان‏

( 640) بنده يك مرد روشن دل شوى            

                           به كه بر فرقِ سَرِ شاهان روى‏

( 641) از ملوك خاك جز بانگ دهل

                            تو نخواهى يافت اى پيكِ سُبُل‏

( 642) شهريان خود ره زنان نسبت به روح

                      روستايى كيست گيج و بى‏فتوح‏

( 643) اين سزاى آن كه بى‏تدبير عقل            

                     بانگ غولى آمدش بگزيد نَقل‏

( 644) چون پشيمانى ز دل شد تا شِغاف            

                     زآن سپس سودى ندارد اعتراف‏

**************************************شرح ابیات : از بیت 637 تا 644

( 637) اين سزاى آن كه شد يارِ خسان          

                           يا كسى كرد از براى ناكسان‏

اين سزاى كسى است كه با ناكسان نيكى نمايد.

كسى كردن: كنايت از يارى. مهربانى و هم دلى.

………………………………………………………………….

( 638) اين سزاى آن كه اندر طمعِ خام            

                       ترك گويد خدمتِ خاك كرام

اين سزاى كسى است كه بطمع خام خدمت خاك پاى اشخاص گرامى را ترك كند.

خاك كرام: كنايت از آستانه بزرگان دين.

………………………………………………………………….

( 639) خاك پاكان ليسى و ديوارشان            

                           بهتر از عام و رَز و گُلزارشان‏

ليسيدن خاك و ديوار پاكان بهتر از باغ و گلزار عوام است‏

پاكان: كنايت از اوليا و مقربان درگاه الهى. و ضمير «شان» در آخر بيت به «خسان» باز مى‏گردد.

………………………………………………………………….

( 640) بنده يك مرد روشن دل شوى            

                          به كه بر فرقِ سَرِ شاهان روى‏

گر بنده يك مرد روشن باشى بهتر از اين است كه در فرق سر پادشاهان جايگزين شوى

( 641) از ملوك خاك، جز بانگ دهل            

                        تو نخواهى يافت اى پيكِ سُبُل‏

از پادشاهان خاكى جز بانگ دهل چيزى نخواهيد شنيد

ملوك خاك: پادشاهان ظاهرى. شاهانى كه بر قطعه‏اى از زمين حكمرانى كنند كه محبت آنان تيرگى دل آرد.

صحبت حكّام، ظلمتِ شب يلداست          

         نور ز خورشيد جوى، بو كه بر آيد(حافظ)

پيك سبل: در فرهنگ لغات و تعبيرات مثنوى، قاصد راه‏ها. هرزه گرد، و ياوه گرد معنى شده. نيكلسون هم معنى نزديك بدين دارد: آن كه در راه باطل تند رود. هر چند اين معنى‏ها را وجهى است، ليكن اين تركيب معنى دقيق‏ترى مى‏دهد: اى كه در راه‏ها سر گردانى. اى كه براى رسيدن به حقيقت به راه‏هاى گوناگون مى‏روى.

………………………………………………………………….

( 642) شهريان، خود ره زنان، نسبت به روح

                     روستايى كيست؟ گيج و بى‏فتوح‏

شهريان خودشان راه زن روح هستند روستايى گيج نفهم ديگر كى است و چه خواهد بود.

شهريان: استعارت از كسانى كه از علم‏هاى ظاهرى بهره گرفته‏اند و به حقيقت نرسيده‏اند.

روستايى: ناقصى كه بهره‏اى از علم ندارد.

فتوح: گشايش دل. (نگاه كنيد به: شرح بيت 1442/1)

………………………………………………………………….

( 643) اين سزاى آن كه بى‏تدبير عقل            

                       بانگ غولى آمدش، بگزيد نَقل‏

اين سزاى كسى است كه بانگ غولى شنيده و بدون تعقل و تدبير براه افتاد

نقل: حركت، سفر. ليكن در اين بيت از جهت مقابله با عقل، تقليد و در پى هر دعويدار رفتن.

………………………………………………………………….

( 644) چون پشيمانى.، ز دل شد تا شِغاف            

                    زآن سپس، سودى ندارد اعتراف

پس از آن وقتى پشيمان شد كه وقت گذشته ديگر پشيمانى سودى نداشت‏

شِغاف: پوشش دل، حجاب قلب. (نگاه كنيد به: شرح مثنوى، جزو دوم از دفتر دوم، ص 636- 637)

از دل تا شغاف شدن: سراسر دل را فرا گرفتن.

تنبيهى است غافلان را كه به ظاهر بعضى دعويداران فريفته مى‏شوند و پى هر بانگى مى‏دوند و به ورطه هلاكت مى‏افتند و چون خود به خطاى خود پى بردند پشيمان مى‏شوند و سودى ندارد كه آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ اَلْمُفْسِدِينَ. 10: 91 (يونس، 91) پس بايد دنبال مرد حق بود و از مردم دنيا دورى نمود.

پير را بگزين كه بى‏پير اين سفر          

                   هست بس پُر آفت و خوف و خطر

آن رهى كه بارها تو رفته‏اى            

                         بى‏قلاووز اندر آن آشفته‏اى‏

پس رهى را كه نديدستى تو هيچ        

                           هين مرو تنها ز رهبر سر مپيچ‏

2945- 2943/ 1

*************************************متن ابیات :از بیت 645 تا 662

( 645) آن كمان و تير اندر دست او            

                 گرگ را جويان همه شب سو بسو

( 646) گرگ بر وى خود مُسلّط چون شرر            

                 گرگ جويان و ز گرگ او بى‏خبر

( 647) هر پشه هر كيك چون گرگى شده            

                     اندر آن ويرانه شان زخمى زده‏

( 648) فرصت آن پشّه راندن هم نبود          

                              از نهيبِ حمله گرگ عَنود

(649) تا نبايد گرگ آسيبى زند

                        روستايى ريش خواجه بر كند                                                                                                                                                                                

( 650) اين چنين دندان كنان تا نيم شب

                        جانشان از ناف مى‏آمد به لب‏

( 651) ناگهان تمثال گرگ هِشته‏اى            

                             سر بر آورد از فراز پُشته‏اى‏

(652) تير را بگشاد آن خواجه زشست

                        زد بر آن حيوان كه تا افتاد پست‏

( 653) اندر افتادن ز حيوان باد جَست            

                     روستايى هاى كرد و كوفت دست‏

( 654) ناجوانمردا كه خر كرّه من است            

             گفت نه اين گرگِ چون آهرمن است‏

( 655) اندر او اَشكال گرگى ظاهر است            

                       شكل او از گرگىِ او مُخبِر است‏

( 656) گفت نه بادى كه جَست از فرجِ وى

                            مى‏شناسم همچنانك آبى ز مى‏

( 657) كُشته‏اى خر كرّه‏ام را در رياض            

                         كه مبادت بسط هرگز ز انقباض‏

( 658) گفت نيكوتر تفحُّص كن شب است            

             شخص‏ها در شب ز ناظر مُحجَب است‏

( 659) شب غلط بنمايد و مبدَل بسى            

                       ديدِ صائب شب ندارد هر كسى‏

( 660) هم شب و هم ابر و هم باران ژرف            

                         اين سه تاريكى غلط آرد شگرف‏

( 661) گفت آن بر من چو روز روشن است

                        مى‏شناسم بادِ خر كرّه من است‏

( 662) در ميان بيست باد آن باد را            

                            مى‏شناسم چون مسافر زاد را

*************************************شرح ابیات : از بیت 645 تا 662

( 645) آن كمان و تير اندر دست او            

                    گرگ را جويان ،همه شب سو بسو

تير و كمان در دست خواجه بود و هر زمان انتظار گرگ را داشت‏

………………………………………………………………….

( 646) گرگ ، بر وى خود مُسلّط چون شرر            

                 گرگ جويان و ز گرگ او بى‏خبر

او گرگ مى‏جست و بى‏خبر بود كه گرگ بر او مسلط شده و او بى‏خبر است‏

گرگ بر وى خود مسلط: «گرگ» استعارت از طمع لوت و تفرج خاطره است كه روستايى را به ده كشاند، نيز كنايت از نعمت دنيا كه مردمان را مى‏فريبد.

………………………………………………………………….

( 647) هر پشه، هر كيك ،چون گرگى شده            

                      اندر آن ويرانه شان، زخمى زده‏

هر پشه و كيك چون گرگى در آن ويرانه هر دم به آنها زخمى مى‏زد.

       كيك: كك.

………………………………………………………………….

( 648) فرصتِ آن پشّه راندن هم نبود            

                               از نهيبِ حمله گرگ عَنود

بى‏چاره از ترس حمله گرگ مجال نمى‏كرد كه پشه‏ها را دور كند

( 649) تا نبايد گرگ آسيبى زند            

                         روستايى. ريش خواجه بر كند

مى‏ترسيد كه مبادا گرگ آسيبى بباغ انگور برساند و روستايى ريش خواجه را بكند

………………………………………………………………….

( 650) اين چنين دندان كنان تا نيم شب

                          جانشان از ناف مى‏آمد به لب‏

همينطور دندان بروى جگر گذاشته و تا نيمه شب جانش بلب رسيد

     دندان كَنان: زارى كنان. بى‏قرار.

………………………………………………………………….

( 651) ناگهان تمثال گرگ هِشته‏اى            

                                سر بر آورد از فراز پُشته‏اى‏

ناگاه شبه گرگ از بالاى تپه‏اى سر بر آورد

هِشته: در فرهنگ لغات و تعبيرات مثنوى، يله، تنها، معنى شده ولى «سر گردان» و «اين سو و آن سو دوان» دقيق‏تر مى‏نمايد.

………………………………………………………………….

( 652) تير را بگشاد آن خواجه ز شست          

                     زد بر آن حيوان، كه تا افتاد پست‏

خواجه تيرى بر كمان گذاشته و از شست رها كرد و بلا فاصله تير بحيوان اصابت كرده و به پشت افتاد

………………………………………………………………….

( 653) اندر افتادن، ز حيوان باد جَست            

                 روستايى.، هاى كرد و كوفت دست‏

وقتى حيوان افتاد بادى از او بيرون آمد و روستايى فرياد زده و با افسوس دست بدست كوفته‏

………………………………………………………………….

( 654) ناجوانمردا كه خر كرّه من است          

            گفت نه ،اين گرگِ چون آهرمن است‏

گفت اى ناجوانمرد اين كره خر من بود كه كشتى خواجه گفت نه اين گرگ است‏

آهِرمن: اَهرِمن. اهريمن: ديو.

………………………………………………………………….

( 655) اندر او اَشكال گرگى. ظاهر است            

                      شكل او از گرگىِ او مُخبِر است‏

از شكل او كاملا پيدا است كه گرگ است نه كره خر

………………………………………………………………….

( 656) گفت نه بادى كه جَست از فرجِ وى

                       مى‏شناسم ،همچنانك آبى ز مى‏

گفت نه آن بادى كه از پائين او بيرون جست من همان طور كه شراب را از آب تميز مى‏دهم آن باد را هم تميز دادم كه از كره خر من است‏

………………………………………….

( 657) كُشته‏اى، خر كرّه‏ام را در رياض            

                         كه مبادت بسط، هرگز ز انقباض‏

الهى هيچ گاه غمت بشادى بدل نشود كه كره خر مرا در باغ كشتى‏

رياض: جمع روضه: باغ.

بسط: شادمانى.

انقباض: گرفتگى خاطر.

.………………………………………………………………………………

( 658) گفت نيكوتر تفحُّص كن شب است            

              شخص‏ها در شب، ز ناظر مُحجَب است‏

گفت خوب برو نگاه كن حالا شب است و چيزها را تميز دادن مشكل

مُحجَب: پوشيده.

………………………………………………………………….

( 659) شب غلط بنمايد و مبدَل بسى            

                      ديدِ صائب، شب ندارد هر كسى‏

شب خيلى چيزها را انسان عوضى مى‏بيند و همه كس نمى‏تواند شب درست ببيند

ديدِ صائب: ديد درست

………………………………………………………………..

( 660) هم شب و هم ابر و هم باران ژرف            

                       اين سه تاريكى.، غلط آرد شگرف‏

الآن هم شب است و هم ابر و هم باران و اين سه تاريكى است البته اين تاريكيها انسان را بغلط مى‏اندازد

………………………………………………………………….

( 661) گفت آن بر من چو روز روشن است

                      مى‏شناسم، بادِ خر كرّه من است‏

گفت براى من چون روز روشن است كه باد از كره خر من بود

………………………………………………………………….

( 662) در ميان بيست باد آن باد را            

                          مى‏شناسم چون مسافر زاد را

در ميان بيست جور باد من مثل مسافرى كه توشه خود را بشناسد باد كره خر خودم را مى‏شناسم‏

زاد: توشه.

*************************************متن ابیات :از بیت 663 تا 681

( 663) خواجه برجَست و بيامد ناشگفت            

                               روستايى را گريبانش گرفت‏

( 664) كابلهِ طرّار شَيد آورده‏اى            

                   بنگ و افيون هر دو با هم خورده‏اى‏

( 665) در سه تاريكى شناسى بادِ خَر            

                       چون ندانى مر مرا اى خيره سر؟

( 666) آن كه داند نيم شب گوساله را            

                                 چون نداند همره ده ساله را

( 667) خويشتن را عارف و واله كنى            

                             خاك در چشم مروّت مى‏زنى‏

( 668) كه مرا از خويش هم آگاه نيست            

                           در دلم گنجاى جُز اللَّه نيست‏

( 669) آن چه دى خوردم از آنم ياد نيست

                          اين دل از غير تحيّر شاد نيست‏

( 670) عاقل و مجنونِ حقّم ياد آر            

                       در چنين بى‏خويشيم معذور دار

( 671) آن كه مُردارى خورد يعنى نبيد            

                     شرع او را سوى معذوران كشيد

( 672) مست و بنگى را طلاق و بيع نيست            

               همچو طفل است او معاف و مُعتَقى است‏

( 673) مستيى كآيد ز بوى شاه فرد            

                         صد خُمِ مى در سر و مغز آن نكرد

( 674) پس بر او تكليف چون باشد روا            

                   اسب ساقط گشت و شد بى‏دست و پا

( 675) بار كه نهد در جهان خر كرّه را            

                             درس كه دهد پارسى بو مُرّه را

( 676) بار بر گيرند چون آمد عَرَج            

                       گفت حق لَيسَ عَلَى الأعمَى حَرج‏

( 677) سوى خود اعمى شدم از حق بصير            

                                 پس معافم از قليل و از كثير

( 678) لاف درويشى زنى و بى‏خودى            

                                   هاى هوى مستيانِ ايزدى‏

( 679) كه زمين را من ندانم ز آسمان            

                                 امتحانت كرد غيرت امتحان‏

( 680) بادِ خر كُرّه چنين رسوات كرد            

                              هستى نفى تو را اثبات كرد

( 681) اين چنين رسوا كند حق شَيد را            

                             اين چنين گيرد رميده صيد را

*************************************شرح ابیات : از بیت 663 تا 681

( 663) خواجه برجَست و بيامد ناشگفت            

                             روستايى. را گريبانش گرفت‏

خواجه از جا جسته و گريبان روستايى را محكم گرفته.‏

ناشگفت: بى‏مُحابا، بى‏تأنى.

………………………………………………………………..

( 664) كابلهِ طرّار، شَيد آورده‏اى            

                    بنگ و افيون هر دو با هم خورده‏اى‏

گفت اى ابله طرار مسخره در آورده‏اى بنگ و افيون خورده‏اى؟

شَيد: فريب، مكر، حيله.

…………………………………………………………………

( 665) در سه تاريكى. شناسى بادِ خَر          

                         چون ندانى مر مرا اى خيره سر؟

در ميان سه تاريكى باد خر را مى‏شناسى پس چه شده كه تو خيره سر مرا نمى‏شناسى؟

………………………………………………………………….

( 666) آن كه داند نيم شب گوساله را          

                                چون نداند همره ده ساله را؟

آن كه در نيمه شب كره خر را مى‏شناسد چگونه روز روشن دوست ده ساله خود را نمى‏شناسد؟

………………………………………………………………..

( 667) خويشتن را عارف و واله كنى            

                          خاك در چشم مروّت مى‏زنى‏

خود را عارف و واله قلمداد كرده بچشم مروت و مردانگى خاك مى‏پاشى‏

خاك در چشم مروّت زدن: جوانمردى را ناديده گرفتن، ناجوانمردى كردن.

………………………………………………………………….

( 668) كه مرا از خويش هم آگاه نيست            

                              در دلم گنجاىِ جُز اللَّه نيست‏

و مى‏گويى كه من از خودم هم بى‏خبرم و جز خدا در دل و ياد من نمى‏گنجد

…………………………………………………………………

( 669) آن چه دى خوردم از آنم ياد نيست

                             اين دل از غير تحيّر شاد نيست‏

و آن چه ديروز خورده‏ام بياد ندارم و جز با حيرت دل شاد ندارم‏

تَحَيُّر: در لغت «سر گردانى» است و در اصطلاح عارفان، حالتى است كه بر دل عارف وارد شود و او را از تفكّر باز دارد.

………………………………………………………………….

( 670) عاقل و مجنونِ حقّم، ياد آر            

                          در چنين بى‏خويشيم معذور دار

مى‏گويى من عاقل و ديوانه حقم و مرا از اين فراموشى معذور بدار

عاقل و مجنون حق: كسى كه از غايت عشق و استغراق در حق رعايت سنّت ظاهر نكند و عامه چنين كس را ديوانه شمارند، ولى خواص او را مجذوب و از عقلاى مجانين به حساب آرند.

بى‏خويشى: بى‏خبرى از غايت حيرت در حق. از خود آگاه نبودن.

…………………………………………………………………

( 671) آن كه مُردارى خورد يعنى نبيد

                         شرع او را سوى معذوران كشيد

مى‏گويى اگر كسى شراب بخورد شرع او را معذور داشته‏

نَبيد: شرابى است كه از خرما سازند. در كتاب الفقه على المذاهب الاربعه عبارتى است كه ترجمه آن اين است: نبيدِ خرما آن است كه پخت آن اندك بود و سفت شود. فراوانِ آن مستى آرد نه اندك آن. همه اين انواع (تَمر، فَضيخ، و نَبيد) حرام است، بسيار آن و اندك آن هر چند قطره‏اى از آن باشد. و در حاشيه صفحه آورده است: بعض آنان كه آب جو و مانند آن خورند، گمان دارند اندك آن در مذهب حنفيان حلال است. وحقيقت اين است كه اندك و بسيار آن در مذهب حنفيان حرام است مانند ديگر مذهب‏ها بنا بر صحيح، كه بدان فتوى داده‏اند، بلكه آن نزد حنفيان حرام است به اجماع.

سپس نويسد: خلاف در سه چيز است… (الفقه على المذاهب الاربعه، ج 2، قسم معاملات، ص 7) اينكه مولانا گويد: «مردارى خورد يعنى نبيد»، ظاهر است كه او نيز نبيد را حرام مى‏دانسته است، و معذور بودن مربوط به نيم بيت دوم است: «طلاق مست و بنگى»، بحثى است فقهى و آن اينكه اگر مستى زن خود را طلاق گويد يا در مستى معامله‏اى كند آيا طلاق و معامله نافذ است يا نه؟ اين مسئله خلافى است. گويند اگر كسى مسكر خورد و بداند او را مست مى‏سازد و خردش را مى‏برد، سپس در حالت مستى زن خود را طلاق گويد، آن طلاق واقع است، اما اگر نداند مستى آورد يا براى دفع بيمارى بخورد و مست شود و خرد او برود، و طلاق گويد طلاق واقع نگردد. (الفقه على المذاهب الاربعه، ج 4، ص 282)

………………………………………………………………..

( 672) مست و بنگى را طلاق و بيع نيست            

             همچو طفل است او معاف و مُعتَقى. است‏

و براى مست و بنگى طلاق و خريد و فروش نبوده مثل طفل از عملى شدن آن معاف و آزاد است‏

مُعتَق: آزاد.

………………………………………………………………….

( 673) مستيى ،كآيد ز بوى شاه فرد            

                       صد خُمِ مى در سر و مغز آن نكرد

البته كسى كه از بوى شاه يگانه مست گرديده صد خم مى باو اين قدر مستى نخواهد بخشيد

مستيى كه از بوى شاه فرد آيد: كنايت است از حالت سكر كه سالك را دست دهد. در آن حال او را نه عقل است و نه ادراك، بلكه فانى در حق است.

………………………………………………………………..

( 674) پس بر او تكليف چون باشد روا            

                   اسب ،ساقط گشت و شد بى‏دست و پا

پس چگونه تكليف باو متوجه خواهد شد زيرا چون اسبى است كه افتاده و دست و پاى راه رفتن ندارد

………………………………………………………………….

( 675) بار كه نهد در جهان خر كرّه را ؟          

                         درس كه دهد پارسى بو مُرّه را؟

در دنيا چه كسى بر پشت كره خر بار نهاده يا چه كسى بشيطان درس پارسايى مى‏دهد

بو مُرّه: كنيت ابليس است.

بار بر خر كره نهادن و بو مُرّه را پارسى درس دادن: كنايت است از گرد كار ناشدنى گرديدن.

………………………………………………………………..

( 676) بار بر گيرند چون آمد عَرَج            

                      گفت حق لَيسَ عَلَى الأعمَى حَرج‏

وقتى پاى مركوبى لنگ شد بار او را بر مى‏دارند خداوند فرموده است كه لَيْسَ عَلَى اَلْأَعْمى‏ حَرَجٌ 48: 17 پس كور مسئوليتى ندارد

عَرَج: لنگى.

ليس على…: گرفته از قرآن كريم است لَيْسَ عَلَى اَلْأَعْمى‏ حَرَجٌ وَ لا عَلَى اَلْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَى اَلْمَرِيضِ حَرَجٌ 24: 61: نه بر كور و نه بر لنگ و نه بر بيمار حرجى است. (فتح، 17)

…………………………………………………………………

( 677) سوى خود اعمى شدم از حق بصير            

                                   پس معافم از قليل و از كثير

من از خود كور و از خدا بينا هستم و ازبيش و كم اين عالم معافم‏

………………………………………………………………..

( 678) لاف درويشى. زنى و بى‏خودى            

                                    هاى هوىِ مستيانِ ايزدى‏

تو لاف درويشى و بى‏خودى زده و هاى هوى مستان سرمدى را بخود بسته‏

………………………………………………………………….

( 679) كه زمين را من ندانم ز آسمان            

                                 امتحانت كرد غيرت، امتحان‏

مى‏گفتى من زمين را از آسمان نمى‏شناسم اكنون غيرت خداوندى امتحانت كرد

غيرت: در لغت رشك است

و ناهموار داشتن است بر خود،

شركت ديگرى را در آن چه نزد وى محبوب است.

و در اصطلاح متصوفه، «غيرت» محب يا محبوب است بر قطع تعلّق به غير

چنان كه محب نخواهد محبوب محبت ديگر را داشته باشد

و محبوب نخواهد محب ديگرى را دوست بدارد. (لغت نامه، به نقل از مصباح الهدايه)

و در اينجا مقصود غيرت محبوب است و در حديث است «وَ مِن غَيرةِ اللَّهِ أن يَأتِىَ المُؤمِنُ شَيئاً حَرَّمَ اللَّهُ: از غيرت خدا آن است كه مرد با ايمان چيزى را كه خدا حرام كرده مرتكب شود.»

(مسند احمد، ج 2، ص 343)

………………………………………………………………….

( 680) بادِ خر كُرّه؟ چنين رسوات كرد            

                                   هستى نفى تو را اثبات كرد

باد كره اين طور رسوايت نموده دعوى نيستى تو را ثابت كرد كه هستى بوده است‏

باد خر كره: استعارت است از نشانه‏هاى خود بينى كه نادانسته و ناخواسته ظاهر شود

و مدعى را رسوا كند.

اِثبات: در اصطلاح صوفيان تعريف‏هاى گونه گون دارد. در اينجا اثبات مقابل محو است

و «محو» دور كردن اوصاف نفسانى است. (دعوى فانى بودنت باطل شد).

………………………………………………………………….

( 681) اين چنين رسوا كند ،حق شَيد را            

                          اين چنين گيرد رميده صيد را

خدا شياد را اين طور رسوا مى‏كند و صيد رميده را اين قسم بدام مى‏آورد

رميده صيد: استعارت از خود پرستى كه خواهد با حيلت‏هاى خود از قضاى حق بجهد.

از حجّت آوردن شهرى بر روستايى و مشت او را در ناشناسايى باز كردن، چنان كه عادت اوست سخن را به دعويداران سكر و محو و مستغرقان در توحيد مى‏كشاند كه شما كجا و مستى حق كجا. از خدا مى‏گوييد و در پى دنياييد لاف درويشى مى‏زنيد و در پى ذخيره نهادن براى فرداييد. آنان را كه مست حق‏اند نشانه‏هاست: يكى از آن نشانه‏ها در شما نيست. شما مست حق نيستيد، شيداى دنياييد. لاجرم چون آزمايش پيش آيد از آن رو سپيد در نياييد.

كى كند دل خوش به حيلت‏هاى گَش            

                             آن كه بيند حيله حق بر سرش‏

او درونِ دام و دامى مى‏نهد          

                     جان تو، نى آن جهد ،نى اين جهد

1056-1055/2

*******************************

 

بازدیدها: 101

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پنج × 4 =