خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه هجدهم، ابیات 778 تا 839

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه هجدهم، ابیات 778 تا 839

متن ابیات :از بیت 778 تا 798

*تشبيه فرعون و دعوى الوهيت او بد آن شغال كه دعوى طاوسى مى‏كرد*

( 778) همچو فرعونى مُرصَّع كرده ريش        

                     برتر از عيسى پريده از خريش‏

( 779) او هم از نسل شغال ماده زاد            

                        در خُم مالى و جاهى در فتاد

( 780) هر كه ديد آن جاه و مالش سجده كرد

                      سجده افسوسيان را او بِخَورد

( 781) گشت مَستَك آن گداى ژنده دلق            

                      از سجود و از تحيّرهاى خلق‏

( 782) مال مار آمد كه در وى زهرهاست            

              و آن قبول و سجده خلق اژدهاست‏

( 783) هاى اى فرعون، ناموسى مكن            

                          تو شغالى، هيچ طاوسى مكن‏

( 784) سوى طاوسان اگر پيدا شوى            

                        عاجزى از جلوه و رسوا شوى‏

( 785) موسى و هارون چو طاوسان بُدند            

                        پرِّ جلوه ،بر سر و رويت زدند

( 786) زشتيت پيدا شد و رسواييَت            

                           سر نگون افتادى از بالاييَت‏

( 787) چون محك ديدى سيه گشتى چو قلب            

              نقش شيرى رفت و پيدا گشت، كلب‏

( 788) اى سگ گرگين زشت از حرص و جوش            

                        پوستين شير را بر خود مپوش‏

( 789) غُرِّهِ شيرت بخواهد امتحان          

                     نقش شير و آن گه اخلاقِ سگان‏

…………………………….

شرح ابیات : از بیت 778 تا 798

( 778) همچو فرعونى مُرصَّع كرده ريش          

                    برتر از عيسى پريده از خريش‏

مثل آن فرعون كه ريش خود را مرصع نموده و جواهر آويزان كرده از خريت خود را بالا دست موسى گمان مى‏كرد

مرصّع: گوهر نشان. ريش فرعون به گوهر آراسته بود. در تاريخ بلعمى است: «پس موسى بر لب رود نيل آمد و دعا كرد، به فرمان خداى تعالى فرعون بر سر آب آمد او را بر كشيدند، و مرده ديدند و آن جواهر كه در ريش او بافته بود تمامت بر گرفتند.» (تاريخ بلعمى، ص 420- 421) «اين دلق موسى است مرقع و آن ريش فرعون مرصّع.» (گلستان سعدى، ص 183)

……………………………………………………….

( 779) او هم از نسل شغال ماده، زاد            

                       در خُم مالى و جاهى در فتاد

آن هم از نسل همان شغال ماده بود و در خم مال و جاه افتاده بود

نسل شغال ماده: در كتاب‏هاى قصص پيمبران و برخى تفسيرها آمده است كه نسب فرعون درست نبود نيز در جوانى وى، هامان از او بهره مى‏گرفت. ظاهراً «از نسل شغال ماده بودن» اشارت به چنين داستان است.

…………………………………………………………..

( 780) هر كه ديد آن جاه و مالش سجده كرد

                      سجده افسوسيان را او بِخَورد

مردم مال و جاه او را ديده و سجده كردند و سجده كسانى را كه بجاه و مال او افسوس مى‏خوردند او بخود خريد و گمان كرد كه او شخص فوق العاده ايست‏

افسوس را مسخره هم گفته اند

…………………………………………………………

( 781) گشت مَستَك آن گداى ژنده دلق            

                       از سجود و از تحيّرهاى خلق‏

آن گداى بالذات از سجده و حيرت مردم مست گرديد

مستك: «كاف» تصغير كه افاده تحقير كند.

ژنده دلق: كه پوششى درويشانه و كهنه دارد. ليكن در اين بيت استعارت از درمانده و ناتوان است.

………………………………………………………….

( 782) مال مار آمد كه در وى زهرهاست

              و آن قبول و سجده خلق اژدهاست‏

مال مارى است كه در آن زهرها هست و آن سجده و اقبال مردم اژدها است‏

مال مار آمدن: «المالُ حَيَّةٌ وَ الجاهُ أضَرُّ مِنهُ: مال چون مار است و مقام زيان‏مندتر از آن.»از پیامبر ص (المنهج القوى)

……………………………………………………………

( 783) هاى اى فرعون ناموسى مكن            

                        تو شغالى هيچ طاوسى مكن‏

هان اى فرعون دعوى عفيف بودن و ناموسى جلوه كردن را رها كن تو شغالى دعوى طاوسى از تو شايسته نيست‏

ناموسى: در فرهنگ لغات و تعبيرات مثنوى، پاك دامنى و پرهيزكارى معنى شده، ليكن خود نمايى و خود ستايى مناسب‏تر مى‏نمايد.

گويد خاقانيا اين همه ناموس چيست            

          نه هر كه دو بيت گفت لقب ز خانان برد

(جمال الدين عبد الرزاق)

چون بگويى جاهلم تعليم ده            

                         اين چنين انصاف از ناموس به‏

1388/ 4

………………………………………………………..

( 784) سوى طاوسان اگر پيدا شوى            

                        عاجزى از جلوه و رسوا شوى‏

اگر در مقابل طاوسان واقع شوى از جلوه طاوسى عاجز مانده و رسوا خواهى شد

فرعون فريفته‏ى مال و جاه و بندگى نمودن زير دستان گرديد. دعوى خدايى كرد و خشم خدا را به خود خريد. موسى و هارون را خوار شمرد كه چرا دست برنجن‏هاى زرّين ندارند، و با اين پلاس ژنده خود را فرستاده خدا مى‏شمارند. ندانست كه آن مال و جاه او را تباه سازد و به عذاب خدا در اندازد. فريفتگان دنيا چنين‏اند به خواب غفلت اندرند و از كيفر خدا بى‏خبر، تا به ناگاه درياى خشم او به جوش آيد و دورانشان سر آيد.

   ترك خواب غفلت خرگوش كن          

                      غرّه اين شير اى خَر، گوش كن‏

1156/ 1

مادر بت‏ها بت نفس شماست          

     ز آن كه آن بت مار و اين بت اژدهاست‏

772/ 1

( 785) موسى و هارون چو طاوسان بُدند            

                          پرِّ جلوه بر سر و رويت زدند

موسى و هارون خلقتاً طاوس بودند و پرهاى طاوسى خود را بسر و روى تو زدند

………………………………………………………..

( 786) زشتيت پيدا شد و رسواييَت            

                          سر نگون افتادى از بالاييَت‏

و بر اثر آن زشتى تو پيدا شده رسوا گرديدى و از مقام بلند خود سر نگون شده به پستى افتادى‏

( 787) چون محك ديدى سيه گشتى چو قلب            

              نقش شيرى رفت و پيدا گشت، كلب‏

محك ديدى و مثل پول قلب سياه شده نقش شيريت رفته در عوض سگ پيدا شد

…………………………………………………………..

(788)اى سگ گرگين زشت، از حرص و جوش            

                          پوستين شير را بر خود مپوش‏

اى سگ گرگ صفت زشت از جوش حرص پوست شير بتن خود مپوش‏

…………………………………………………………..

( 789) غُرّه شيرت بخواهد امتحان          

                     نقش شير و آن گه اخلاقِ سگان

غرور شير بودنت مستلزم امتحان است نقش شير و اخلاق سگ؟ آيا ممكن است با اين اخلاق كسى شير بودن تو را باور كند

**********************

متن ابیات :از بیت 790 تا 798

*تفسير وَ لَتَعرِفَنَّهُم فِى لَحنِ القَولِ*

( 790) گفت يزدان مر نَبى را در مَساق            

                        يك نشانى سهل‏تر ز اهلِ نفاق‏

( 791) گر منافق زفت باشد نغز و هول

                    واشناسى مر و را در لَحن و قول‏

( 792) چون سُفالين كوزه‏ها را مى‏خرى            

                       امتحانى مى‏كنى اى مشترى‏

( 793) مى‏زنى دستى بر آن كوزه، چرا ؟          

                        تا شناسى از طنين اشكسته را

( 794) بانگ اشكسته دگرگون مى‏بود            

                بانگ چاووش است پيشش مى‏رود

( 795) بانگ مى‏آيد كه تعريفش كند            

                همچو مصدر فِعل، تصريفش كند

( 796) چون حديث امتحان رويى نمود            

                          يادم آمد قصّه هاروت زود

…………………………………………..

شرح ابیات : از بیت 790 تا 798

وَ لَتَعرِفَنَّهُم: گرفته از قرآن كريم است وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ اَلْقَوْلِ وَ اَللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ: 47 محمد، 30 ایه و اگر بخواهيم همانا مى‏نمايانيم به تو آنان را پس مى‏شناسى‏شان به سيمايشان و مى‏شناسى‏شان به آهنگ گفتار و خدا مى‏داند كردار شما را

و در تفسير ابو الفتوح رازى است

و مراد به لحن قول لُغَزى است و زبانى كه ايشان با يكديگر گفتند بر مواضعاتى كه ايشان را بود

( 790) گفت يزدان مر نَبى را در مَساق            

                        يك نشانى سهل‏تر ز اهلِ نفاق‏

خداى تعالى در قرآن به پيغمبر يك نشان آسانترى براى شناختن اهل نفاق فرموده

مَساق: جاى راندن (و بيشتر در گفتار)، و مساق حديث راندن سخن بُود و در اين بيت مقصود آيه قرآن است.

( 791) گر منافق زفت باشد نغز و هَول

                      واشناسى مر و را در لَحن و قَول‏

اگر منافق خيلى خوب و درست جلوه كند او را از لحن سخن گفتنش خواهى شناخت‏

زَفت: درشت اندام.

نَغز: معنى‏هاى چند براى آن نوشته‏اند كه بر گرفته از كاربرد واژه است.

ظاهراً توجه مولانا در گزيدن اين كلمه به قرآن كريم است وَ إِذا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسامُهُمْ. 63: 4 (منافقون، 4) پس تنومند و درشت اندام بهتر مى‏نمايد.

هَول: بيشتر به معنى «مَهيب» است. امّا به معنى عُجب و خود بينى نيز در كتاب‏هاى لغت آمده است.

( 792) چون سُفالين كوزه‏ها را مى‏خرى            

                          امتحانى مى‏كنى اى مشترى‏

وقتى تو يك كوزه سفالى مى‏خرى البته او را امتحان مى‏كنى‏

( 793) مى‏زنى دستى بر آن كوزه، چرا ؟          

                          تا شناسى از طنين اشكسته را

با ناخن انگشت دست ضربتى باو مى‏زنى براى اينكه از طنين صداى او شكسته بودنش را امتحان كنى‏

مى‏زنى دستى بر آن كوزه: ابن ابى الحديد اين فقره را جزء سخنان منتسب به امام على (ع) آورده است: «كَما تُعرَفُ أوانِى الفَخّارِ بِاِمتِحانِها بِاَصواتِها فَيُعلَمُ الصّحِيحُ مِنها مِن المَكسُورِ كَذلِكَ يُمتَحَنُ الإنسانُ بِمَنطِقِه فَيُعرَفُ ما عِندَهُ: چنان كه كوزه‏هاى كوزه گران به آواز آزمايش شوند و درست آنها از شكسته دانسته شود، همچنين آدمى به گفتار آزموده گردد و شناسند نزد او چيست.» (شرح نهج البلاغه، ج 20، ص 294)

طنين: آواز

( 794) بانگ اشكسته دگرگون مى‏بود            

                بانگ چاووش است پيشش مى‏رود

صداى كوزه سفالى يك طنين مخصوصى دارد و مثل بانگ چاووش پيشا پيش از شكسته بودن آن خبر مى‏دهد

چاووش: آن كه پيشا پيش مركب شاه مى‏رفت و آمدن او را اعلام مى‏داشت. آن كه پيشا پيش قافله زائران بانگ بر مى‏داشت و شعر مى‏خواند و آمدن يا رفتن زائران را خبر مى‏داد.

(چنان كه بانگ چاووش آمدن شاه يا مسافر را اعلام مى‏دارد، بانگ كوزه شكسته چگونگى كوزه را معلوم مى‏سازد).

( 795) بانگ مى‏آيد كه تعريفش كند            

                    همچو مصدر فِعل، تصريفش كند

آن صدا مى‏آيد كه كوزه را معرفى كند و مثل مصدر از فعل او خبر مى‏دهد

تصريف كردن: از مصدر صيغه‏هاى فعل ماضى، مضارع و امر و صفت ساختن. صيغه‏هاى فعل سه‏گانه باز گوى معنى مصدر است به استناد آن معنى به فاعل. پس به حقيقت فعل‏ها چون چاووش كه از قافله خبر دهد از معنى مصدر آگاهى مى‏دهند كه فعل چيست و فاعل آن كيست. آدمى هر چند كوشد تا درون خود را از ديگران پوشيده دارد، گفتارش حقيقت را آشكار نمايد كه:

آدمى مخفى است در زير زبان          

             اين زبان پرده است بر درگاه جان‏

چون كه بادى پرده را در هم كشيد            

                   سِرّ صحن خانه شد بر ما پديد

846- 845 /2

در سخنان على (ع) است

«ما أضمَرَ اَحَدٌ شَيئاً إلاَّ ظَهَرَ فِى فَلَتاتِ لِسانِهِ وَ صَفَحاتِ وَجهِهِ:

هيچ كس چيزى را در دل نهان نكرد، جز كه در سخنان بى‏انديشه‏اش آشكار گشت و در صفحه رخسارش پديدار.» (نهج البلاغه، كلمات قصار: 26).

( 796) چون حديث امتحان رويى نمود            

                            يادم آمد قصّه هاروت زود

چون سخن از امتحان بميان آمد قصه هاروت و ماروت يادم آمد

***************************

متن ابیات :از بیت 797 تا 807

*قصّه هاروت و ماروت و دليرى ايشان بر امتحانات حق تعالى*

( 797) پيش از اين ز آن گفته بوديم اندكى            

                  خود چو گوييم از هزارانش يكى‏

( 798) خواستم گفتن در آن تحقيق‏ها            

                           تا كنون وا ماند از تعويق‏ها

( 799) حمله ديگر ز بسيارش قليل          

                   گفته آيد شرح يك عضوى ز پيل‏

( 800) گوش كن هاروت را ماروت را            

                     اى غلام و چاكران ما، روت را

( 801) مست بودند از تماشاى اله          

                      و ز عجايب‏هاى استدراج شاه‏

( 802) اين چنين مستى است ز استدراجِ حق            

                        تا چه مستى‏ها كند معراجِ حق‏

( 803) دانه دامش چنين مستى نمود          

                   خوان انعامش چه‏ها داند گشود

( 804) مست بودند و رهيده از كمند            

                          هاى هوى عاشقانه مى‏زدند

( 805) يك كمين و امتحان در راه بود            

              صَرصَرش چون كاه كُه را مى‏ربود

( 806) امتحان مى‏كردشان زير و زبر            

                      كى بود سر مست را زينها خبر

( 807) خندق و ميدان به پيش او يكى است            

     چاه و خندق پيش او خوش مسلكى است‏

………………………………………………..

شرح ابیات : از بیت 797 تا 807

( 797) پيش از اين ز آن گفته بوديم اندكى                        خود چو گوييم از هزارانش يكى‏

پيش اندكى از حكايت آنها گفته بودم كه از هزار يكى بود

قصّه هاروت و ماروت: نگاه كنيد به: شرح بيت 3321 1 به بعد.

( 798) خواستم گفتن در آن تحقيق‏ها            

                          تا كنون وا ماند از تعويق‏ها

مى‏خواستم در خصوص كار آنها تحقيقاتى كرده باشم كه تا كنون بتعويق افتاده‏

( 799) حمله ديگر ز بسيارش قليل            

                گفته آيد شرح يك عضوى ز پيل‏

اكنون هم اندكى از اسرار بسيار آن خواهم گفت‏

حمله: نوبت، دفعه.

شرح يك عضوى ز پيل: اندكى از بسيار. چنان كه در داستان «اختلاف كردن در چگونگى و شكل پيل» (كه در بيت 1258 همين دفتر خواهد آمد) هر يك از آنان به اندازه حسّ لامسه پيل را مى‏شناساند، اما حقيقت پيل بر همگان نامعلوم ماند.

( 800) گوش كن هاروت را ماروت را            

                   اى غلام و چاكران ما، روت را

گوش كن: مخاطب سالكى است كه پذيراى چنين سخنان باشد، يا حسام الدين چلبى.

( 801) مست بودند از تماشاى اله            

                        و ز عجايب‏هاى استدراج شاه

هاروت و ماروت از استدراج خداوندى و غفلتى كه داشتند و از تماشاى كارهاى الهى مست شده بودند

مست بودند از تماشا: از عصمتى كه خدا در آنان نهاده بود مغرور گشتند كه گناهى از آنان سر نخواهد زد و آن مستى و غرور استدراج بود.

استدراج: نگاه كنيد به: شرح مثنوى، جزو دوم از دفتر دوم، ص 449.

( 802) اين چنين مستى است ز استدراجِ حق            

                      تا چه مستى‏ها كند معراجِ حق‏

استدراج حق كه مبنى بر غفلت است مستى بياورد پس معراج حق چه مستى‏ها خواهد بخشيد

مستى معراج حق: كنايت از وصول به پروردگار. هاروت و ماروت با عصمتى كه خدا در آنان نهاده بود، از گناه به دور بودند. امّا با شهوت بر نيامدند، و مست استدراج گشتند. اگر كسى قوّه شهوت را مقهور كند و بر هواى نفس فائق آيد چه مقامى خواهد داشت؟

( 803) دانه دامش چنين مستى نمود            

                    خوان انعامش چه‏ها داند گشود؟

دانه دام او كسى را اين طور مست كند خوان انعام او چه‏ها خواهد كرد

( 804) مست بودند و رهيده از كمند            

                        هاى هوى عاشقانه مى‏زدند

آنها مست بودند و آزاد و با هاى هوى عاشقانه غوغا مى‏كردند

كمند: استعارت از قوه شهوت.

( 805) يك كمين و امتحان در راه بود            

              صَرصَرش چون كاه ، كُه را مى‏ربود

در راه آنها امتحانى در كمين بود كه نسيم آن كوه را چون كوه حركت مى‏داد

صرصر: باد تند. (چون باد خشم الهى به وزيدن آيد، كه را برابر آن تاب ايستادن بود؟)

يك كمين… در راه بود: چنان كه ديديم هاروت و ماروت آدميان را سرزنش كردند كه چرا مرتكب گناه مى‏شوند. حق تعالى قوّه شهوت را كه خاص انسان و حيوان است و ملك را از آن بهره نيست در آنان نهاد و به زمين فرستاد دامى در راهشان نهاده بود. دامى نه، كه امتحانى سخت دشوار، پيروزى بر شهوت. شهوت كه از دام‏هاى سخت شيطان است، ديده را كور مى‏گرداند چنان كه راه را از چاه تشخيص دادن نتواند.

( 806) امتحان مى‏كردشان زير و زبر            

                        كى بود سر مست را زينها خبر

امتحان آنها را زير و زبر مى‏كرد ولى سر مست كى از اين چيزها خبر دارد

( 807) خندق و ميدان به پيش او يكى است            

     چاه و خندق پيش او خوش مسلكى است‏

[( 807) خندق و ميدان پيش چنين مستى‏فرق ندارد و خندق و چاه در پيش او راه هموارى است‏

*************************

متن ابیات :از بیت 808 تا 829

*مستى بز از ديدن ماده و جستن او بكوه مقابل*

( 808) آن بُز كوهى بر آن كوه بلند            

                     بر دَود از بهر خوردى بى‏گزند

( 809) تا علف چيند ببيند ناگهان            

                            بازيى ديگر ز حكم آسمان‏

( 810) بر كُهى ديگر بر اندازد نظر            

                        ماده بُز بيند بر آن كوه دگر

( 811) چشم او تاريك گردد در زمان            

             بر جهد سر مست زين كُه تا بد آن‏

( 812) آن چنان نزديك بنمايد و را            

                            كه دويدن گرد بالوعه سَرا

( 813) آن هزاران گز دو گز بنمايدش            

                        تا ز مستى ميلِ جَستن آيدش‏

( 814) چون كه بِجهد در فتد اندر ميان            

                        در ميان هر دو كوه بى‏امان‏

( 815) او ز صيّادان به كُه بگريخته          

                   خود پناهش خون او را ريخته‏

( 816) شِسته صيّادان ميان آن دو كوه            

                          انتظار اين قضاى با شكوه‏

( 817) باشد اغلب صيدِ اين بُز همچنين            

       ور نه چالاك است و چُست و خصم بين‏

( 818) رُستم ار چه با سر و سبلت بود            

                    دامِ پا گيرش يقين شهوت بود

( 819) همچو من از مستى شهوت ببُر        

                         مستىِ شهوت ببين اندر شتر

( 820) باز اين مستى شهوت در جهان            

                      پيش مستى مَلَك دان مُستَهان‏

( 821) مستى آن مستى اين بشكند        

                       او به شهوت التفاتى كى كند

( 822) آبِ شيرين تا نخوردى آب شور            

        خوش بود خوش چون درون ديده نور

( 823) قطره‏اى از باده‏هاى آسمان          

                    بر كند جان را ز مى وز ساقيان‏

( 824) تا چه مستى‏ها بود أملاك را            

                        وز جلالت روح‏هاى پاك را

( 825) كه به بويى دل در آن مى‏بسته‏اند            

                      خمّ باده اين جهان بشكسته‏اند

( 826) جز مگر آنها كه نوميدند و دور            

                          همچو كُفّارى نهفته در قُبور

( 827) نااميد از هر دو عالم گشته‏اند            

                          خارهاى بى‏نهايت كِشته‏اند

( 828) پس ز مستى‏ها بگفتند اى دريغ            

                بر زمين باران بداديمى چو ميغ‏

( 829) گستريديمى در اين بى‏داد جا          

                   عدل و انصاف و عبادات و وفا

……………………………………………

شرح ابیات : از بیت 808 تا 829

( 808) آن بُز كوهى بر آن كوه بلند            

                 بر دَود از بهر خوردى بى‏گزند

بز كوهى در كوه بلند پى خوراكى مى‏دود

خوردى: «ياء» را مى‏توان «ياء» وحدت گرفت، و مى‏توان جزء كلمه به حساب آورد: خوردى خوراك. امّا در استعمال پيشينيان «خوردى» به معنى ديگرى به كار رفته است.

بى‏گزند: بى‏گزند را مى‏توان صفت «خورد» گرفت: خوردنى نيكو و سالم. و مى‏توان قيد «دويدن بز». (آسوده براى خوردن بر كوه مى‏دويد).

( 809) تا علف چيند ببيند ناگهان            

                            بازيى ديگر ز حكم آسمان‏

براى چريدن علف مى‏رود ولى ناگاه بازى ديگرى از حكم آسمان مى‏بيند

حكم آسمان: قضا و پيش آمد.

( 810) بر كُهى ديگر بر اندازد نظر            

                        ماده بُز بيند بر آن كوه دگر

چشمش در كوه مقابل بماده بزى مى‏افتد

( 811) چشم او تاريك گردد در زمان            

                بر جهد سر مست زين كُه تا بد آن‏

از ديدن او مست شده چشمش تاريك گرديده بى‏مهابا از اين كوه براى رسيدن بكوه مقابل جستن مى‏كند

( 812) آن چنان نزديك بنمايد و را            

                             كه دويدن گرد بالوعه سَرا

از اثر مستى كوه مقابل را چنان نزديك مى‏بيند كه تصور مى‏كند مسافت بقدر دويدن گرد چاه و جاى فاضل آب چاه خانه است‏

بالوعه: گودالى كه در آن آب آلوده را ريزند. چاه فاضلاب. (شهوت چنان ديده او را مى‏بندد كه فاصله دو كوه را اندك مى‏بيند).

( 813) آن هزاران گز دو گز بنمايدش            

                          تا ز مستى ميلِ جَستن آيدش‏

هزاران متر بر اثر مستى باندازه دو متر در نظرش جلوه مى‏كند تا مايل بجستن مى‏گردد

( 814) چون كه بِجهد در فتد اندر ميان            

                          در ميان هر دو كوه بى‏امان‏

وقتى جستن مى‏كند بدره ميان دو كوه مى‏افتد

بى‏امان: كه ايمنى در آن نيست. ناامن. خطرناك.

( 815) او ز صيّادان به كُه بگريخته            

                  خود پناهش خون او را ريخته‏

اين بز از دست صيادان بكوه فرار كرده و خود پناهش كه كوه بوده خونش را مى‏ريزد

پناه: كنايت از كوه. (كوهى را كه پناهگاهش مى‏دانست موجب كشته شدنش گرديد).

( 816) شِسته صيّادان ميان آن دو كوه            

                              انتظار اين قضاى با شكوه‏

صياد در ميان دره دو كوه بانتظار همين قضايا نشسته‏

انتظار: (مصدر مبنى از براى فاعل) منتظر.

( 817) باشد اغلب صيدِ اين بُز همچنين            

        ور نه چالاك است و چُست و خصم بين‏

صيد بز كوهى غالباً از اين قبيل است و گرنه بز زيرك و چالاك و با احتياط است و صيدش ممكن نيست‏

( 818) رُستم ار چه با سر و سبلت بود            

                        دامِ پا گيرش يقين شهوت بود

رستم اگر سر و سبيل و يال و كوپال دارد ولى شهوت او پاى او را در دام گرفتار مى‏كند

دام پا گير: چنان كه نيكلسون نوشته است محتملاً اِشارت است به داستان شغاد و خواندن او رستم را براى تفرّج و چاه در سر راه او كندن:

ز گفتار او رستم آمد به شور          

                  از آن دشت پر آب و نخجير و گور

به چيزى كه آمد كسى را زمان          

                           بپيچد دلش كژ نگردد كمان‏

(فردوسى)

رستم زال ار بود وز حَمزه بيش            

                 هست در فرمان اسير زال خويش‏

2427/ 1

( 819) همچو من از مستى شهوت ببُر            

                            مستىِ شهوت ببين اندر شتر

مثل من از مستى شهوت دست بردار و مستى شهوت را در شتر تماشا كن (كه چه سان در موقع جفت گيرى مست مى‏شود)

همچو من: نظير:

خاك شو مردان حق را زير پا          

               خاك بر سر كن حسد را همچو ما

436/1

مستى شهوت در شتر: جاحظ در فصل حالت برخى حيوان‏ها هنگام ديدار ماده نويسد:

«خر و اسب را هنگام ديدنِ ماده هيجان و بانگ و اضطراب و طلب است، و شتر نر بر همين صفت است خواه ماده را بيند و يا نه.» (الحيوان، ج 5، ص 316)

( 820) باز اين مستى شهوت در جهان            

                          پيش مستى مَلَك دان مُستَهان

اين را بدان كه شهوت و مستى اين عالم خاكى پيش مستى ملك موهون و پست است‏

مَستى مَلَك: ملك را قوت شهوت و غضب نيست، و در او از جانب حضرت عصمت نهاده شده است. و مستى او روحانى است.

مُستَهان: خوار، بى‏ارزش.

( 821) مستى آن مستى اين بشكند        

                     او به شهوت التفاتى كى كند؟

مستى ملك بمستى اين عالم غلبه دارد آرى ملك كى بشهوت التفاتى دارد؟

( 822) آبِ شيرين تا نخوردى آب شور            

     خوش بود خوش، چون درون ديده نور

تا آب شيرين نخورده‏اى آب شور چون روشنى چشم خوش و لذيذ جلوه مى‏كند

( 823) قطره‏اى از باده‏هاى آسمان            

                 بر كند جان را ز مى وز ساقيان‏

ولى يك قطره از باده آسمانى بقدرى لذت بخش است كه جان را از هر چه مى و ساقى است رو گردان مى‏كند

( 824) تا چه مستى‏ها بود أملاك را            

                    وز جلالت روح‏هاى پاك را

فرشتگان چه مستيها دارند و روح‏هاى پاك و اشخاص جليل القدر

روح‏هاى پاك: كنايت از اولياى خدا.

( 825) كه به بويى دل در آن مِى، ‏بسته‏اند          

                        خمّ باده اين جهان بشكسته‏اند

كه با استشمام بوى آن مى دل بر آن بسته و باده اين جهان را شكسته‏اند

بو: اميد عنايت.

به بوى نافه‏اى كاخر صبا ز آن طره بگشايد                  ز تاب جعده مشكينش چه خون افتاد در دل‏ها

(حافظ)

خم باده اين جهان: كنايت از لذت‏هاى دنياوى.

( 826) جز مگر آنها كه نوميدند و دور

                           همچو كُفّارى نهفته در قُبور

فقط آنهايى از هستى محرومند كه دور از درگاه بوده و از عاقبت خود نااميدند چون كفار كه از اهل قبور مأيوسند

نوميد و دور: گرفته از قرآن كريم(ممتحنه، 13) است قَدْ يَئِسُوا مِنَ اَلْآخِرَةِ كَما يَئِسَ اَلْكُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ اَلْقُبُورِ: 60: 13 همانا نوميد شدند از آن جهان چنان كه نوميد شدند كافران از خفتگان در گورستان.

( 827) نااميد از هر دو عالم گشته‏اند            

                          خارهاى بى‏نهايت كِشته‏اند

از هر دو عالم نااميد شده و براى آخرت خود خارها كشته‏اند

( 828) پس ز مستى‏ها بگفتند اى دريغ            

                   بر زمين باران بداديمى چو ميغ‏

هاروت و ماروت بر اثر مستى گفتند ما اگر عوض بنى آدم در زمين بوديم مثل ابر باران رحمت بر زمين نازل مى‏كرديم‏

بگفتند اى دريغ: مقصود دو فرشته است كه در بيت‏هاى پيش آمد.

باران بر زمين دادن: استعارت است از عدل و داد كردن. (اگر ما در زمين بوديم، چون خاكيان گناه نمى‏كرديم).

دام‏هاى دنيا گوناگون است و شهوت‏ها از شمار افزون، شهوت مال و جاه، شهوت منصب و دستگاه، شهوت زن و فرزند. بز براى خوردن علف به فراز كوه مى‏رود كه هم پر نعمت است و هم دور از خطر. بزى ماده را بر كوه مقابل مى‏بيند، شهوت ديده‏اش را مى‏پوشاند. فاصله دو كوه را ناديده گيرد. بجهد و در افتد و خود را به هلاكت رساند.

آن بز كوهى دود كه دام كو          

                     چون بتازد دامش افتد در گلو

آن كه مى‏گفتى كه كو اينك ببين          

                 دشت مى‏ديدى نمى‏ديدى كمين‏

271- 270/ 3

آدمى نيز چنين است، شهوت مال و جاه ديده خرد او را مى‏دوزد، تا آن دو را بيندوزد و خود را در آتش بسوزد. آدمى را شهوت به دام اندازد و فرشته را خويشتن بينى به چاه بابل سر نگون سازد.

( 829) گستريديمى در اين بى‏داد جا            

                        عدل و انصاف و عبادات و وفا

در روى زمين كه اكنون بى‏دادگرى حكم‏فرما است عدل و انصاف گسترده عبادات را رايج نموده وفا را جانشين جفا مى‏كرديم‏

*************************

متن ابیات :از بیت 830 تا 839

( 830) اين بگفتند و قضا مى‏گفت بيست            

                 پيش پاتان دامِ ناپيدا بسى است‏

( 831) هين مدو گستاخ در دشت بلا            

               هين مران كورانه اندر كربلا

( 832) كه ز موى و استخوان هالكان            

                         مى‏نيابد راه پاى سالكان‏

( 833) جمله راه استخوان و موى و پى            

             بس كه تيغ قهر لا شى كرد شى‏

( 834) گفت حق كه بندگان جفتِ عَون            

                   بر زمين آهسته مى‏رانند و هون‏

( 835) پا برهنه چون رود در خارزار            

             جز به وقفه و فكرت و پرهيزكار

( 836) اين قضا مى‏گفت ليكن گوششان            

                 بسته بود اندر حجاب جوششان‏

( 837) چشم‏ها و گوش‏ها را بسته‏اند            

               جز مر آنها را كه از خود رَسته‏اند

( 838) جز عنايت كه گشايد چشم را؟            

                   جز محبّت كه نشاند خشم را؟

( 839) جهدِ بى‏توفيق خود كس را مباد            

                     در جهان وَ اللَّهُ أعلَم بِالسَّداد

…………………………………………………

شرح ابیات : از بیت 830 تا 839

( 830) اين بگفتند و قضا مى‏گفت بيست            

                   پيش پاتان دامِ ناپيدا بسى است‏

اين سخن را مى‏گفتند ولى قضا مى‏گفت آهسته كه دامها در جلو راه است‏

اين بگفتند: هاروت و ماروت.

بيست: بايست

( 831) هين مدو گستاخ در دشت بلا            

                     هين مران كورانه اندر كربلا

گستاخانه بدشت بلا خيز مرو و كور كورانه خود را برنج و بلا دچار نكن‏

كربلا: (اسم خاص) معروف، ليكن در اينجا مقصود خطر و دشوارى است.

كورانه در كربلا راندن: ندانسته در كارى بزرگ و پر ماجرا داخل شدن. چنان كه فريب خوردگان حكومت كوفه بى‏آن كه بدانند با رفتن به كربلا و جنگ با سبط رسول خدا چه گناهى مى‏كنند، گستاخانه رفتند و در عذاب الهى جاودانه ماندند.

( 832) كه ز موى و استخوان هالكان            

                             مى‏نيابد راه پاى سالكان‏

كه در اين وادى بقدرى از مو و استخوانهاى كسانى كه هلاك شده‏اند ريخته كه پاى راهروان براى قدم زدن راه پيدا نمى‏كنند

موى و استخوان هالكان: كنايت از آثارى كه از پيشينيان گرفتار قهر خدا بر جاى است.

چنان كه در قرآن كريم و حديث‏هاى رسول (ص) و امامان (ع) آمده است: بدان گذشتگان و پايان كارشان بنگريد و عبرت بگيريد.

استخوان و پشم آن گرگان عيان

                      بنگريد و پند گيريد اى مِهان

عاقل از سر بنهد اين هستى و باد

                  چون شنيد انجام فرعونان و عاد

3122- 3121/ 1

( 833) جملِهِ راه استخوان و موى و پى            

               بس كه تيغ قهر، لا شى كرد شى‏

از بس تيغ قهر خداوندى كشتار نموده كه تمام طول راه استخوان و موى و پى است‏

شى‏ء لا شى‏ء كردن: نابود ساختن، تباه كردن.

( 834) گفت حق كه بندگان جفتِ عَون            

                 بر زمين آهسته مى‏رانند و هون‏

خداى تعالى فرمود بندگانى كه با يارى ما قرينند در روى زمين آهسته و سبك راه مى‏روند

عَون: يارى. جفت عون: برخوردار از عنايت حق. بندگان جفت عون: كه خداشان يارى شان مى‏كند. گرفته از قرآن كريم است(فرقان، 63) وَ عِبادُ اَلرَّحْمنِ اَلَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى اَلْأَرْضِ هَوْناً: 25: 63 و بندگان رحمان كه بر زمين آرام و بى‏آزار مى‏روند.

هَون: آرام.

( 835) پا برهنه چون رود در خارزار            

                   جز به وقفه و فكرت و پرهيزكار

شخص محتاط و پرهيزكار كه پا برهنه باشد در خارستان چگونه راه مى‏رود؟ آيا جز اين است كه با تأنى و فكر قدم بر مى‏دارد؟

وقفه: درنگ، تأمل.

پرهيزكار: پرهيزكارى، احتياط.

( 836) اين قضا مى‏گفت ليكن گوششان            

                   بسته بود اندر حجاب جوششان‏

قضا اين سخنان را مى‏گفت ولى گوش آنها در پرده مستى بسته شده بود

حجاب: پرده، پوشش. چنان كه در قرآن كريم. (اعراف، 179) است وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها: 7: 179 آنها را گوش‏هاست كه با آن نمى‏شنوند

جوش: شوق و ذوق كه به آمدن به زمين داشتند.

( 837) چشم‏ها و گوش‏ها را بسته‏اند          

             جز مر آنها را كه از خود رَسته‏اند

جز كسانى كه از خودرسته‏اند همه مردم چشم و گوش خود را بسته‏اند

( 838) جز عنايت كه گشايد چشم را؟            

                    جز محبّت كه نشاند خشم را؟

جز عنايت حق كيست كه چشمها را بگشايد و جز محبت چه عاملى مى‏تواند خشم و غضب را فرونشاند

( 839) جهدِ بى‏توفيق خود كس را مباد            

                 در جهان وَ اللَّهُ أعلَم بِالسَّداد

الهى كه در عالم كسى كوشش و جد و جهد بدون توفيق خداوندى نداشته باشد

وَ اللَّهُ أعلَم بالسَّداد: و خدا بدان چه راست است داناست. (سداد: درستى، راستى).

جهد در كارها بايسته آدمى است اما شرط رستگارى همراه بودن توفيق حق است، و توفيق حق را با درخواست توأم با اخلاص به دست توان آورد. آن كه ندانسته پا در راه نهد به گمراهى در افتد و آن كه به خود مغرور شود شيطان بر او دست يابد. پس سالك را بايد كه لحظه‏اى از فرمان پير راهنما سر نپيچد.

************************

 

بازدیدها: 287

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نه + هفده =