خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه بیستم، ابیات 902 تا 975

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه بیستم، ابیات 902 تا 975

متن ابیات:از بیت 902 تا 913

**پيدا شدن استاره موسى عليه السّلام بر آسمان و غريو منجّمان در ميدان        

( 902) بر فلك پيدا شد آن اِستاره‏اش            

                      كورىِ فرعون و مكر و چاره‏اش‏      

( 903) روز شد گفتش كه اى عِمران برو            

                     واقفِ آن غلغل و، آن بانگ شو  

( 904) راند عِمران، جانب ميدان و گفت            

                     اين چه غلغل بود شاهنشه نخفت؟‏        

( 905) هر منجّم سر برهنه جامه چاك            

                 همچو اصحابِ عزا، بوسيد خاك‏    

( 906) همچو اصحابِ عزا آوازِشان          

                          بُد گرفته از فغان و سازشان‏        

( 907) ريش و مو بر كَنده، رو بدريدگان            

           خاك بر سر كرده، خون پُر ديده‏گان‏    

گفت خير است اين چه آشوب است وحال؟            

               بَد نشانى مى‏دهد مَنحوس، سال‏        

( 909) عذر آوردند و گفتند اى امير            

                       كرد ما را دستِ تقديرش اسير    

( 910) اين همه كرديم و دولت تيره شد            

               دشمنِ شه، هست گشت و چيره شد      

( 911) شب ستاره آن پسر آمد عيان            

                             كورى ما، بر جَبين آسمان‏    

( 912) زد ستاره آن پيمبر بر سما            

                           ما ستاره بار گشتيم از بُكا

( 913) با دلِ خوش، شاد، عمران وز نفاق            

                   دست بر سر مى‏بزد كآه، الفراق‏

**************************************شرح ابیات : از بیت 902 تا 913    

( 902) بر فلك پيدا شد آن اِستاره‏اش            

                     كورىِ فرعون و مكر و چاره‏اش‏

بكورى چشم فرعون و على رغم تدبيرهايى كه بكار برد ستاره موسى در آسمان پيدا شد

( 903) روز شد گفتش كه اى عمران برو            

                     واقفِ آن غلغل و آن بانگ شو

روز كه شد گفت عمران برو تحقيق كن كه اين صداها و اين غوغاها چه بوده‏

( 904) راند عمران جانب ميدان و گفت            

                 اين چه غلغل بود شاهنشه نخفت‏

عمران بميدان رفته و از مردم پرسيد كه اين چه غلغله‏اى بود كه ديشب مانع از خواب شاه گرديد

( 905) هر منجّم سر برهنه جامه چاك            

                 همچو اصحاب عزا، بوسيد خاك‏

و ضمناً ديد كه منجمين حال غريبى دارند و هر يك از آنها مثل عزا داران سر را برهنه و جامه را چاك نموده و خاك بسر ريخته است‏

خاك بوسيدن: كنايت از سجده كردن. فروتنى نمودن.

( 906) همچو اصحابِ عزا آوازشان          

                       بُد گرفته از فغان و سازشان‏

و مثل اصحاب عزا از بس افغان و ناله و گريه كرده‏اند صداى آنها كرخت و گرفته شده‏

ساز: به قرينه «فغان» در معنى «بانگ» و «ناله» به كار رفته،

شارحان عموماً آن را وضع، ترتيب، و احوال ظاهر معنى كرده‏اند.

( 907) ريش و مو بر كنده رو بدريدگان            

               خاك بر سر كرده خون پُر ديده‏گان‏

موى ريشهاى خود را كنده صورت را خراشيده با ديده پر خون و خاك بسر ريخته‏اند

گفت خير است اين چه آشوب است وحال            

                   بَدنشانى مى‏دهد منحوس سال‏

عمران رو به آنها كرده گفت انشاء اللَّه خير باشد چه خبر است اين چه آشوب و چه حالتى است اين سال نحس نشانه بدى مى‏دهد

( 909) عذر آوردند و گفتند اى امير            

                       كرد ما را دست تقديرش اسير

منجمين گفتند اى امير ما معذوريم دست تقدير ما را اسير خود ساخت‏

( 910) اين همه كرديم و دولت تيره شد            

               دشمنِ شه هست گشت و چيره شد

اين همه كارها را كرديم بالاخره هم دشمن شاه پيدا شد و تقدير بر ما غالب آمد

( 911) شب ستاره آن پسر آمد عيان            

                         كورى ما بر جَبين آسمان‏

بكورى چشم ما ستاره آن پسر ديشب در جبين آسمان نمايان گرديد

( 912) زد ستاره آن پيمبر بر سما          

                           ما ستاره بار گشتيم از بُكا

ستاره آن پيغمبر بر آسمان زد و دانه‏هاى اشك ما را چون ستاره بر زمين ريخت‏

ستاره بار شدن: كنايت از اشك آلود گشتن.

( 913) با دل خوش شاد عمران وز نفاق            

                 دست بر سر مى‏بزد كآه الفراق‏

عمران در حالتى كه دل خوش و شادمان بود از روى نفاق دست بر سر زده گريه و افغان نمود

فرعون عمران را به ميدان فرستاد تا موجب فريادها را بداند و بدو گويد. منجّمان عمران را گفتند آن چه نبايد بشود شد. ستاره آن كه دستگاه فرعون را به هم خواهد زد پديد گرديد و معنى آن اين است كه نطفه او منعقد گشته است. (آن چه خدا خواهد رخ مى‏دهد و كوشش بنده در دفع آن به جايى نمى‏رسد).

**************************************متن ابیات: از بیت 914 تا 937

( 914) كرد عمران خويش پر خشم و تُرُش      

             رفت چون ديوانگان بى‏عقل و هُش‏      

( 915) خويشتن را اعجمى كرد و براند            

             گفته‏هاى بس خشن بر جمع خواند    

( 916) خويشتن را ترش و غمگين ساخت او            

                         نردهاى باژگونه باخت او      

( 917) گفتشان شاهِ مرا بفريفتيد            

                           از خيانت وز طمع نشكيفتيد

( 918) سوى ميدان شاه را انگيختيد            

                           آبِ روى شاه ما را ريختيد        

( 919) دست بر سينه زديت اندر ضمان            

                         شاه را ما فارغ آريم از غمان‏      

( 920) شاه هم بشنيد و گفت اى خائنان            

                          من بر آويزم شما را بى‏امان‏      

( 921) خويش را در مضحكه انداختم            

                             مال‏ها با دشمنان درباختم‏        

( 922) تا كه امشب جمله اسرائيليان            

                           دور ماندند از ملاقاتِ زنان‏

( 923) مال رفت و آبِ رو و كار خام            

                       اين بود يارى و افعال كرام؟        

( 924) سال‏ها ادرار و خلعت مى‏بريد            

                       مملكت‏ها را مُسلّم مى‏خوريد

( 925) رايتان اين بود و فرهنگ و نجوم            

                     طبل خوارانيد و مكّاريد و شوم‏      

( 926) من شما را بر درم و آتش زنم            

                       بينى و گوش و لبانتان بر كنم‏      

( 927) من شما را هيزم آتش كنم          

                     عيش رفته بر شما ناخَوش كنم‏    

( 928) سجده كردند و بگفتند اى خديو            

                       گر يكى كرَّت ز ما چربيد ديو      

( 929) سال‏ها دفع بلاها كرده‏ايم          

             وهم، حيران ز آن چه ماها كرده‏ايم‏    

( 930) فوت شد از ما و حملش شد پديد            

                 نطفه‏اش جَست و رحم اندر خزيد

( 931) ليك استغفار اين روز ولاد            

                           ما نگه داريم اى شاه و قباد

( 932) روز ميلادش رصد بنديم ما          

                   تا نگردد فوت و نجهد اين قضا

( 933) گر نداريم اين نگه، ما را بكش            

                       اى غلامِ راى تو افكار و هُش‏        

( 934) تا به نُه مه مى‏شمرد او روز روز            

                           تا نپرّد تير حكم خصم دوز

( 935) چون مكان بر لا مكان حمله برد

             سر نگون آيد ز خون خود خورد      

( 936) چون زمين با آسمان خصمى كند            

                   شوره گردد سر ز مرگى بر زند      

( 937) نقش با نقّاش پنجه مى‏زند          

                 سبلتان و ريش خود بر مى‏كند

**************************************شرح ابیات: از بیت 914 تا 937

( 914) كرد عمران خويش پر خشم و تُرُش            

             رفت چون ديوانگان بى‏عقل و هُش‏

عمران خود را خشمگين و ترش رو جلوه داده و چون ديوانه بى‏عقل و هوش حال غضب بخود گرفت‏

( 915) خويشتن را اعجمى كرد و براند            

                 گفته‏هاى بس خشن بر جمع خواند

خود را به نفهمى زده سقط گفتن آغاز كرد

اعجمى كردن: كنايت از ناآگاه نشان دادن.

راندن: رفتن.

شه چون ورق صلاح او خواند                            

                        با حاجب خاص پيش او راند

(نظامى، به نقل از لغت نامه)

( 916) خويشتن را ترش و غمگين ساخت او            

                               نردهاى باژگونه باخت او

آرى خود را بصورت غضبناك ساخته و نرد واژگونه باخت‏

نرد باژگونه باختن: كنايت از گفتن چيزى كه خلاف اعتقاد گوينده است.

( 917) گفتشان شاهِ مرا بفريفتيد            

                         از خيانت وز طمع نشكيفتيد

گفت آيا حيا نكرديد كه شاه مرا بر اثر طمع فريب داده و باو خيانت كرديد

نشكيفتن: تاب نياوردن، صبر نكردن. (برابر طمع تاب نياورديد).

( 918) سوى ميدان شاه را انگيختيد            

                           آبِ روى شاه ما را ريختيد

شاه را بميدان آورده آبروى سلطنت را برديد

( 919) دست بر سينه زديت اندر ضمان            

                       شاه را ما فارغ آريم از غمان‏

دست بسينه خود زده گفتيد ما شاه را از اين غم فارغ خواهيم ساخت‏

ضمان: تعهد كردن.

( 920) شاه هم بشنيد و گفت اى خائنان            

                         من بر آويزم شما را بى‏امان‏

بالاخره هم زرهايى كه شاه بشما داده بود بى‏مصرف شده و كار تمام نشد عمران نزد فرعون رفته واقعه را بعرض رسانيدفرعون همين كه ماجرا را شنيد چنان غضبناك شد كه رنگ چهره‏اش سياه شد و منجمين را بحضور طلبيده‏ گفت اى خيانت پيشگان اكنون شما را بدار خواهم آويخت‏

بر آويختن: دار كشيدن.

( 921) خويش را در مضحكه انداختم            

                             مال‏ها با دشمنان درباختم‏

بدشمنان خود مال بخشيده و خود را مضحكه آنان قرار دادم‏

در مضحكه انداختن: خود را ريشخند ساختن.

درباختن: صرف كردن، هزينه كردن.

( 922) تا كه امشب جمله اسرائيليان            

                             دور ماندند از ملاقاتِ زنان‏

تا بنى اسرائيل امشب از ملاقات زنهاى خود محروم ماندند

( 923) مال رفت و آبِ رو و كار خام            

                           اين بود يارى و افعال كرام؟

مقصود حاصل نشده مال رفته كارى كه شما مى‏خواستيد بكنيد نتيجه‏اش اين بود؟

اين بود…: اين كار جوانمردانه است؟ چنين كار شايسته كرام است؟

( 924) سال‏ها ادرار و خلعت مى‏بريد            

                         مملكت‏ها را مُسلّم مى‏خوريد

همه ساله از من كمك و خلعت گرفته و عايدات كشور را مى‏خوريد( براى اينكه در چنين روزى بمن كمك فكرى بكنيد(

ادرار: مقررى، راتبه.

مرا در نظاميّه ادرار بود                        

                     شب و روز تلقين و تكرار بود

(بوستان سعدى، ص 159)

( 925) رايتان اين بود و فرهنگ و نجوم            

                     طبل خوارانيد و مكّاريد و شوم‏

نتيجه شور و رأى عاقلانه شما و آخر همه ستاره ديدن و عقل تدبير همين بود؟ شما همگى شكم پرست و مكار و شوم هستيد

طبل خوار: شكم باره.

( 926) من شما را بر درم و آتش زنم            

                         بينى و گوش و لبانتان بر كنم‏

پس اكنون گوش و بينى شما را بريده و بدنتان را پاره پاره كرده و آتش مى‏زنم‏

( 927) من شما را هيزم آتش كنم          

                     عيش رفته بر شما ناخَوش كنم‏

آرى شما را هيزم آتش كرده و عيش گذشته شما را ناخوش خواهم ساخت‏

( 928) سجده كردند و بگفتند اى خديو            

                         گر يكى كرَّت ز ما چربيد ديو

منجمين و سحره همگى بسجده افتاده گفتند اى پادشاه اگر اين دفعه او بر ما غلبه كرد

خديو: پادشاه، خداوند.

چربيدن: پيش افتادن، فائق شدن.

( 929) سال‏ها دفع بلاها كرده‏ايم          

             وهم ،حيران ز آن چه ماها كرده‏ايم‏

( 930) فوت شد از ما و حملش شد پديد            

                  نطفه‏اش جَست و رحم اندر خزيد      

( 931) ليك استغفار اين روز ولاد            

                             ما نگه داريم اى شاه و قباد

براى اينكه واقعه اين روز را جبران كنيم روز ولادتش را معين مى‏كنيم‏

روز ولاد نگه داشتن: روز زادن كودك را به خاطر سپردن.

( 932) روز ميلادش رصد بنديم ما          

                     تا نگردد فوت و نجهد اين قضا

آن روز كه رسيد كوشش مى‏كنيم كه از چنگ ما بيرون نرود

( 933) گر نداريم اين نگه، ما را بكش            

                       اى غلامِ راى تو افكار و هُش‏

اگر اين كار را نكرديم آن وقت ما را بكش‏

اى غلام…: اى كه همه انديشه‏ها و هوش‏ها برابر راى تو ناچيز است.

( 934) تا به نُه مه مى‏شمرد او روز روز          

                         تا نپرّد تير حكم خصم دوز

فرعون تا نه ماه روز شمارى مى‏كرد كه اين تير دشمن كش از كمان قضا بجهد

پريدن تير حكم: كنايت از جارى شدن حكم الهى.

( 935) چون مكان بر لا مكان حمله برد          

                 سر نگون آيد ز خون خود خورد

هر كس بخواهد بقضا شبيخون بزند خود سر نگون شده بخون خود آغشته مى‏گردد اگر مكان به لا مكان حمله كند خون خود را ريخته و بجان خود بلاها را خريده است‏

مكان بر لا مكان حمله بردن: كنايت از انديشه مخلوق با قضاى خالق در افتادن.

( 936) چون زمين با آسمان خصمى كند            

                     شوره گردد، سر ز مرگى بر زند

اگر زمين به آسمان دشمنى كند خود شوره زار گرديده زمين موات مى‏گردد

( 937) نقش با نقّاش پنجه مى‏زند          

                    سبلتان و ريش خود بر مى‏كند

اگر نقش با نقاش پنجه زد سبلت و ريش خود را كنده است‏

نقش با نقاش پنجه زدن: مصنوع برابر صانع ايستادن.

ور بگيرى كيت جست و جو كند

                       نقش با نقّاش چون نيرو كند

608-1

**************************************متن ابیات: از بیت 938 تا 947

**خواندن فرعون زنان نوزاده را سوى ميدان هم جهت مكر        

( 938) بعدِ نُه مَه شه برون آورد تخت            

                 سوى ميدان و منادى كرد سخت‏

( 939) كاى زنان با طفلكان ميدان رويد            

                       جمله، اسرائيليان! بيرون شويد      

( 940) آن چنان كه پار، مردان را رسيد            

             خلعت و هر كس از ايشان زر كشيد        

( 941) هين زنان! امسال اقبال شماست            

             تا بيابد هر يكى چيزى كه خواست‏    

( 942) مر زنان را خلعت و صِلَّت دهد            

                       كودكان را هم كلاه زر نهد  

( 943) هر كه او اين ماه زاييده است، هين

                       گنج‏ها گيريد از شاهِ مَكين‏      

( 944) آن زنان با طفلكان بيرون شدند          

                        شادمان تا خيمۀ شه آمدند    

( 945) هر زن نوزاده بيرون شد ز شهر            

               سوى ميدان غافل از دستان و قهر

( 946) چون زنان جمله بدو گرد آمدند            

                   هر چه بود آن نر، ز مادر بستدند      

( 947) سر بريدندش كه اين است احتياط            

                       تا نرويد خصم و نفزايد خُباط

**************************************شرح ابیات: از بیت 938 تا 947

( 938) بعدِ نُه مَه شه برون آورد تخت            

                 سوى ميدان و منادى كرد سخت

   بعد از نه ماه باز روزى تخت شاه در ميدان بزرگ برقرار گرديد و مناديان در شهر و كوچه و بازار ندا دادند

منادى كردن: (منادى كردن، پسوند مصدر فارسى) آواز دادن.

( 939) كاى زنان با طفلكان ميدان رويد            

                         جمله اسرائيليان ’بيرون شويد

كه اى زنان بنى اسرائيل هر زنى با طفل نوزاد خود در ميدان حاضر شده و از بخشش شاه بهره‏مند گردد

( 940) آن چنان كه پار، مردان را رسيد            

                 خلعت و هر كس از ايشان زر كشيد

همان طور كه پارسال مردان هر يك خلعت و زر گرفتند

زر كشيدن: زر بردن. كنايت از جايزت يافتن.

( 941) هين زنان! امسال اقبال شماست            

               تا بيابد هر يكى چيزى كه خواست‏

امسال نوبت زنان است و اقبال يار آنها شده كه هر كس هر چه مى‏خواهد بگيرد

( 942) مر زنان را خلعت و صِلَّت دهد            

                           كودكان را هم كلاه زر نهد

شاه فرموده است كه بزنان خلعت داده و بخشش مى‏كنم و بسر بچه‏هاى كوچكشان كلاه زر مى‏نهم‏

صِلَّت: صِلَت.

صلة: بخشش. (به ضرورت شعر لام را مشدد آورده است).

( 943) هر كه او اين ماه زاييده است، هين!

                           گنج‏ها گيريد از شاهِ مَكين‏

هر كس كه در اين ماه طفلى زائيده است گنجها از من خواهد گرفت‏

( 944) آن زنان با طفلكان بيرون شدند          

                           شادمان تا خيمه شه آمدند

زنان كه از مكر شاه غافل بودند با نوزادان خود با شادى و شوق فراوانى از خانه بيرون آمدند

( 945) هر زن نوزاده بيرون شد ز شهر            

                   سوى ميدان غافل از دستان و قهر

هر زنى با نوزاد خود از شهر بيرون آمد و از باطن داستان غافل بود

( 946) چون زنان جمله بدو گرد آمدند            

                   هر چه بود آن نر، ز مادر بستدند

تمام زنها كه در ميدان حاضر شده و گرد تخت شاه جمع شدند فوراً بامر فرعون هر نوزادى كه پسر بود از آنها گرفتند

( 947) سر بريدندش كه اين است احتياط            

                         تا نرويد خصم و نفزايد خُباط

و تمام اين اطفال را سر بريدند براى اينكه احتياط كرده باشند و خصم شاه زنده نماند و بزرگ نشود

خُباط: شوريدگى. سر گشتگى.

چون فرعون دانست آن كس كه ملك او را بر هم خواهد زد زاييده شده است، حيلتى انديشيد و گفت تا زنان اسرائيلى را با كودكانشان به ميدان خوانند بدين بهانه كه آنان را پاداش خواهد بخشيد، و چون زنان به ميدان در آمدند پسران را از مادران بستدند و سر بريدند. اما آن چه در قصص الانبياء جويرى (چاپ سنگى، ص 90) آمده چنين است:

«بفرمود از بنى اسرائيل هر فرزندى كه در وجود مى‏آيد اگر پسر بود مى‏كشتند و هفتاد درهم به پدرش مى‏دادند.» در قصص الانبياء نيشابورى (ص 9) چنين است: «فرعون ، فرمود كه هر كه از ايشان پسر زايد بكشند.»

**************************************متن ابیات:از بیت 948 تا 958

**به وجود آمدن موسى و آمدن عَوانان به خانه عمران و وحى آمدن به مادر موسى كه موسى را در آتش انداز          

( 948) خود زنِ عمران كه موسى برده بود            

               دامن اندر چيد از آن آشوب و دود        

( 949) آن زنانِ قابله در خانه‏ها            

                        بهرِ جاسوسى فرستاد آن دغا        

( 950) غَمز كردندش كه اينجا كودكى است            

           نآمد او ميدان كه در وهم و شكى است‏      

( 951) اندر اين كوچه يكى زيبا زنى است

               كودكى دارد و ليكن پُر فنى است‏    

( 952) پس عوانان آمدند او طفل را            

                       در تنور انداخت از أمر خدا      

( 953) وحى آمد سوى زن ز آن با خبر            

                 كه ز اصل آن خليل است اين پسر        

( 954) عصمت يا نارُ كُونِى بارِدا            

                                لا تَكونُ النّارُ حَرّاً شارِداً      

( 955) زن به وحى انداخت او را در شرر            

                         بر تن موسى نكرد آتش اثر        

( 956) پس عوانان بى‏مراد آن سو شدند            

                       باز غمّازان كز آن واقف بدند        

( 957) با عوانان ماجرا برداشتند            

                     پيش فرعون از براى دانگِ چند

( 958) كاى عوانان باز گرديد آن طرف            

                           نيك نيكو بنگريد اندر غُرَف‏

**************************************شرح ابیات: از بیت 948 تا 958

( 948) خود زنِ عمران كه موسى برده بود            

                 دامن اندر چيد از آن آشوب و دود

زن عمران كه موسى را زائيده بود خود را از اين معركه بر كنار داشت و بميدان نرفت پس از آن كه فرعون اين معامله را با زنها نمود ببينيد ديگر آن سگ چه كارها كرد

موسى برده بود: موسى (ع) را با خود داشت، نيكلسون «بردن» را «در شكم داشتن» (در مدت حمل) معنى كرده، ولى خلاف ظاهر است.

دامن در چيدن: كنايت از كناره گرفتن.

( 949) آن زنانِ قابله در خانه‏ها            

                       بهرِ جاسوسى فرستاد آن دغا

زنان قابله را براى جاسوسى بخانه‏ها فرستاد

( 950) غَمز كردندش كه اينجا كودكى است            

           نآمد او ميدان كه در وهم و شكى است

آنها خبر چينى كردند كه در اينجا كودكى هست كه او و مادرش بميدان نيامده و احتمال دارد كه همان كودك باشد

غمز كردن: سعايت كردن، سخن چينى كردن.

مرا غمز كردند كان پر سخن                                

                           به مهر نبى و على شد كهن‏

(فردوسى، به نقل از چهار مقاله، ص 101)

نآمد: بظاهر فاعلِ فعل كودك است، ولى پيداست كه مقصود «مادر طفل» است.

( 951) اندر اين كوچه يكى زيبا زنى است

                   كودكى دارد و ليكن پُر فنى است‏

گفتند در اين كوچه زن زيبا و مكارى هست كه كودكى زائيده‏

پر فن: مى‏توان صفت مادر و طفل هر دو گرفت. اگر صفت «مادر» گرفته شود، زيرك و حيلت ساز معنى مى‏دهد و اگر صفت «كودك» گرفته شود معنى زيبا و جالب توجه مى‏دهد.

( 952) پس عوانان آمدند، او طفل را            

                         در تنور انداخت از أمر خدا

وقتى مأمورين سخت گير فرعون براى جستجوى خانه آمدند مادرش بحكم حق كودك را به تنور انداخت‏

( 953) وحى آمد سوى زن ز آن با خبر            

                 كه ز اصل آنِ خليل است اين پسر

بلى از طرف خداوند فرمان رسيد كه اين كودك شاخه‏اى از ريشه ابراهيم خليل است‏

با خبر: حضرت حق جلّ و علا.

خليل: لقب ابراهيم (ع).

ز اصل آن خليل است: از نژاد ابراهيم (ع) است و آتش او را زيان نمى‏رساند.

( 954) عصمت يا نارُ كُونِى بارِدا            

                             لا تَكونُ النّارُ حَرّاً شارِداً

و خطاب كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً 21: 69 او را نگهدارى خواهد كرد و براى او آتش سوزنده نبوده و از امر حق سركش نخواهد بود

عصمت: نگه داشتن.

يا نار كونى: گرفته از قرآن كريم است: (انبياء، 69) قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً عَلى‏ إِبْراهِيمَ: 21: 69 گفتيم اى آتش سرد و سلامت باش بر ابراهيم.

لا تكون النار…: با حكمى كه از حق تعالى به آتش رسيد كه سرد و سلامت باش، آتش سوزان و سركش نمى‏شود.

( 955) زن به وحى انداخت او را در شرر            

                         بر تن موسى نكرد آتش اثر

زن عمران بچه را به تنور آتش انداخت و آتش به تن موسى اثر نكرد

( 956) پس عوانان بى‏مراد آن سو شدند            

                         باز غمّازان كز آن واقف بدند

مأمورين سخت گير فرعون خانه را جستند و طفلى نيافتند

بى‏مراد: محروم، دست خالى.

واقف: آگاه.

( 957) با عوانان ماجرا برداشتند            

                   پيش فرعون از براى دانگِ چند

و بدون رسيدن بمقصود مراجعت كردند ولى باز همان خبر چينان كه از وجود طفل با خبر بودند براى پول مختصرى نزد فرعون با مأمورين احتجاج كردند

دانگ چند: اندك پول.

( 958) كاى عوانان باز گرديد آن طرف            

                           نيك نيكو بنگريد اندر غُرَف

و گفتند بر گرديد دو مرتبه خوب بتمام اطاقها سركشى كنيدمأمورين بر گشتند كه آن خانه را دو مرتبه وارسى كنند

غُرَف: جمع غرفه: بالا خانه، خانه كوچك.

موكَّلان بر در سراى عمران رسيدند. مادرش گفت چون فرعون او را بخواهد كشت، هيچ بهتر از آن نباشد كه او را در آتش اندازم. موسى (ع) را در لته پيچيد و در تنور انداخت و سر تنور بنهاد و چون موكّلان در آمدند هيچ اثرى نديدند باز گشتند. مادر موسى (ع) طپانچه بر روى خود زد كه اين چه بود كه كردم، فرزند خود را به دست خود در آتش انداختم. بارى استخوانش را از آتش بر آرم و با خود دارم تا تسلّى باشد. چون سر تنور بر گرفت موسى (ع) را ديد ميان آتش نشسته و سيبى در دست اوست.

(قصص الانبياء جويرى، ص 90)

عوانان هر چه جست و جو كردند از كودك اثرى نيافتند. نزد فرعون باز گشتند، اما جاسوسان كه از زادن موسى (ع) آگاه بودند براى آن كه از فرعون صلتى يابند سخن آنان را نپذيرفتند.

**************************************متن ابیات:از بیت 959 تا 975

**وحى آمدن به مادر موسى كه موسى را در آب افكن      

( 959) باز وحى آمد كه در آبش فِكَن            

                           روى در اوميد دار و مو مكن‏      

( 960) در فكن در نيلش و كن اعتماد ( اعتمید)          

                       من تو را با وى رسانم رو سپيد      

( 961) اين سخن پايان ندارد، مكرهاش            

                 جمله مى‏پيچيد هم در ساق و پاش‏        

( 962) صد هزاران، طفل مى‏كُشت او برون            

                     موسى اندر صدرِ خانه در درون‏        

( 963) از جنون مى‏كُشت هر جا بُد جَنين            

                     از حيل آن كور چشمِ دور بين‏      

( 964) اژدها بُد مكرِ فرعونِ عَنود            

               مكرِ شاهان جهان را خورده بود      

( 965) ليك از او فرعون‏تر آمد پديد            

                   هم وِ را هم مكر او را در كشيد      

( 966) اژدها بود و عصا شد اژدها            

                   اين بخورد آن را به توفيق خدا    

( 967) دست شد بالاى دست اين تا كجا            

                         تا به يزدان كه إليهِ المنتهى‏

( 968) كآن يكى درياست بى‏غُور و كران            

                     جمله درياها چو سيلى، پيش آن‏      

( 969) حيله‏ها و چاره‏ها گر اژدهاست            

                       پيش إلاَّ اللَّه آنها جمله، لاست

( 970) چون رسيد اينجا، بيانم سر نهاد            

                           محو شد و اللّه أعلَم بِالرَّشاد        

( 971) آن چه در فرعون بود اندر تو هست          

                   ليك اژدرهات محبوس چَه است‏    

( 972) اى دريغ اين جمله احوال تو است          

                 تو بر آن فرعون بر، خواهيش بست‏      

( 973) گر ز تو گويند، وحشت زايدت            

                           ور ز ديگر آفسان بنمايدت‏    

( 974) چه، خرابت مى‏كند نفسِ لعين            

                 دور مى‏اندازدت سخت اين قرين‏      

( 975) آتشت را هيزم فرعون نيست            

               ور نه چون فرعون او شعله زنى است

**************************************شرح ابیات: از بیت 959 تا 975

( 959) باز وحى آمد كه در آبش فكن            

                       روى در اوميد دار و مو مَكَن‏

باز بمادر موسى وحى رسيد كه غصه نخور و موى خود را مكن بچه را به آب جوى بيفكن و اميدوار باش‏

وحى آمدن: چنان كه در قرآن كريم است(طه، 38-39) إِذْ أَوْحَيْنا إِلى‏ أُمِّكَ ما يُوحى‏. أَنِ اِقْذِفِيهِ فِي اَلتَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي اَلْيَمِّ: 20: 38-39 (هنگامى كه به مادر تو وحى كرديم آن چه وحى كرده شد. كه او را در تابوتى گذار و در دريايش بيفكن)

( 960) در فكن در نيلش و، كن اعتماد(اعتَمید)            

                       من تو را با وى رسانم رو سَپيد

بمن اعتماد كن و او را به آب نيل بيانداز كه من ثانياً او را بتو خواهم رساند

اعتماد: بايد آن را اِعتِميد (مُمال) خواند.

رو سپيد: كنايت از رسيده به مقصود.

( 961) اين سخن پايان ندارد، مكرهاش            

                 جمله مى‏پيچيد هم در ساق و پاش‏

این داستان پايان نداشت ولى همه مكرهاى فرعون پا پيچ خودش مى‏گرديد

اشاره به آيه واقعه در سوره انبياء 21: 69-70 كه مى‏فرمايد: قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً عَلى‏ إِبْراهِيمَ وَ أَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ اَلْأَخْسَرِينَ يعنى گفتيم اى آتش سرد و سالم باش براى ابراهيم و نمروديان خيال مكرى براى او داشتند (و مى‏خواستند او را بسوزانند) و ما آنها را از زيان ديده‏گان قرار داديم

مكرها در ساق و پا پيچيدن: كنايت از گرفتار كردن. مايه زيان شدن.

( 962) صد هزاران طفل مى‏كُشت او برون            

                     موسى اندر صدرِ خانه در درون‏

او صد هزاران طفل در بيرون مى‏كشت و دشمن او در داخل خانه‏اش در صدر نشسته بود

( 963) از جنون مى‏كُشت هر جا بُد جَنين            

                       از حيَِل آن كور چشمِ دور بين‏

آن كور چشم دور بين از حيله‏اى كه داشت هر جا جنين بود مى‏كشت‏

كور چشم دور بين: در كار دنيا بينا و در كار خدا نابينا.

آن يكى بس دور بين و ديده كور              

                      از سليمان كور و ديده پاى مور

2609/3

( 964) اژدها بُد مكرِ فرعونِ عَنود            

                     مكرِ شاهان جهان را خورده بود

مكر فرعون اژدهايى بود كه مى‏توانست مكر تمام شاهان جهان را بخورد

مكر شاهان خوردن: بر آنان پيروز شدن. حيله‏هاشان را باطل كردن.

( 965) ليك از او فرعون‏تر آمد پديد            

                     هم و را هم مكر او را در كشيد

ولى فرعون‏تر از اويى بوجود آمد كه او و مكرش را بلعيد و فرو برد

فرعون تر: كنايت از نيرومندتر. (اشارت است به موسی و عصاى موسى).

در كشيدن: به كام فرو بردن.

( 966) اژدها بود و عصا شد اژدها            

                   اين بخورد آن را به توفيق خدا

فرعون اژدها بود ولى بتوفيق خدا عصا اژدها شده او را خورد

( 967) دست شد بالاى دست اين تا كجا            

                           تا به يزدان كه إليه المنتهى‏

دست بالاى دست زياد است ولى تا كجا؟ تا آن جا كه بخدا برسد ديگر آن جا دستى بالاى دست او نيست زيرا كه همه چيز باو منتهى مى‏گرد

دست بالاى دست شدن: گرفته از قرآن كريم است: وَ فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ. 12: 76 (يوسف، 76)

إلَيهِ المُنتَهى: گرفته از قرآن كريم است وَ أَنَّ إِلى‏ رَبِّكَ اَلْمُنْتَهى‏: 53: 42 همانا به سوى پروردگار تو است پايان. (نجم، 42)

( 968) كآن يكى درياست بى‏غور و كران            

                      جمله درياها چو سيلى پيش آن‏

ديگر او درياى بى‏پايانى است كه انتهايى نداشته و عمق آن بى‏نهايت است و تمام درياهاى جهان در مقابل او سيلابى بيش نيست‏

بى‏غور: كه ژرفاى آن معلوم نيست. و از «دريا» قدرت پروردگار مقصود است.

( 969) حيله‏ها و چاره‏ها گر اژدهاست            

                           پيش إلاَّ اللَّه آنها جمله لاست‏

حيله‏ها و چاره‏ها اگر اژدها هم باشند در پيشگاه خداوند هيچ بوده و در پيش الا اللَّه همگى لا هستند

لا بودن: برابر قدرت حق نيست بودن.

( 970) چون رسيد اينجا، بيانم سر نهاد            

                         محو شد و اللّه أعلَم بِالرَّشاد

بيان من كه باين جا رسيد سر نهاده و محو شد آرى خداوند براه رستگارى داناتر است‏

سر نهادن بيان: كنايت از خاموش گشتن.

وَ اللَّهُ أعلم…: و خدا به راستى و رستگارى داناتر است.

( 971) آن چه در فرعون بود، اندر تو هست            

                   ليك اژدرهات محبوس چَه است‏

آن چه در فرعون بود در وجود تو نيز موجود است ولى اژدهاى تو در چاه محبوس است‏

اژدرها: استعارت از نفس أمّاره.

نفست اژدرهاست او كى مرده است                            

                    از غم و بى‏آلتى افسرده است‏

1053/3

چَه: استعارت از ناتوانى. آماده نبودن وسيلت طغيان.

( 972) اى دريغ اين جمله احوال تو است            

                 تو بر آن فرعون بر، خواهيش بست‏

افسوس اين همه كه گفتيم احوال تو است ولى تو اينها را به آن فرعون مى‏بندى‏

( 973) گر ز تو گويند وحشت زايدت            

                             ور ز ديگر، آفسان بنمايدت‏

اگر از تو سخن بگويند وحشت مى‏كنى و اگر از ديگرى بگويند افسانه بنظرت مى‏آيد

آفسان: آفسانه، افسانه. سر گذشت. داستان كه خوشايند است.

     بدان بدگزين بد بهانه منم              

                          سخن را نخست آفسانه منم

(فردوسى، به نقل از لغت نامه

( 974) چه؟ خرابت مى‏كند نفس لعين            

               دور مى‏اندازدت سخت اين قرين‏

بدان كه اين نفس لعين تو را خراب مى‏كند و اين كه با تو قرين است تو را از سعادت دور مى‏كنداين كارها و اين جنايتها همه از نفس تو ناشى مى‏شود ولى از اثر نادانى مغلوب او هستى

( 975) آتشت را هيزم فرعون نيست            

     ور نه چون فرعون او شعله زنى است

اين آتش نفس هيزم فرعون را ندارد چرا كه مثل فرعون آن همه كمك و دستگاه و جاه و جلال ندارد اگر داشت همان كار را مى‏كرد كه فرعون كرده بود)

چنان كه در قرآن كريم است خدا بر دل مادر موسى افكند تا موسى را در تابوت نهاد و در آب انداخت. كسان فرعون او را بگرفتند و نزد او بردند. زن فرعون گفت او را نكش كه روشنى چشم من و تو است. (نگاه كنيد به: تفسيرها، ذيل آيه‏هاى 7-13 سوره قصص) مكر فرعون به نتيجه نرسيد و موسى زنده ماند تا او را از ميان برد.

مكر آدمى نيز چنين است، هر كه از حق روى تافت شيطان بر او دست يافت كه مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ اَلرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ. 43: 36 (زخرف، 36) اين اژدها پيوسته در كمين است تا فرصت يابد بتازد و بيخ و بن آدمى را بر اندازد و بدين مناسبت داستان «مارگير و اژدها» را به ميان مى‏آورد.

………………………………………………………..

 

بازدیدها: 124

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شانزده + 4 =