خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه بیست و یکم، ابیات 976 تا 1028

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه بیست و یکم، ابیات 976 تا 1028

متن ابیات:از بیت 976 تا987

**حكايت مارگيركه اژدهاى فسرده را مُرده پنداشت در ريسمان ‏هاش پيچيد و آورد به بغداد      

( 976) يك حكايت بشنو از تاريخ گوى            

                    تا برى زين راز سر پوشيده بوى‏      

( 977) مارگيرى رفت سوى كوهسار            

                        تا بگيرد او، به افسون‏هاش مار    

( 978) گر گران و گر شتابنده بود            

                    آن كه جوينده است يابنده بود      

( 979) در طلب زن دائما تو هر دودست            

                  كه طلب در راه، نيكو رهبر است‏        

( 980) لنگ و لوك و خفته شكل و بى‏ادب            

                    سوىِ او مى‏غيژ و او را مى‏طلب‏        

( 981) گه به گفت و گه به خاموشى و، گه            

                    بوى كردن گير، هر سو بوىِ شه‏

( 982) گفت آن يعقوب با اولاد خويش            

                جُستنِ يوسف كنيد از حدّ ، بيش‏    

( 983) هر حسِ خود را در اين جُستن بجِد            

                    هر طرف رانيد شكلِ مُستعِد      

( 984) گفت از رَوحِ خدا لا تَيأسُوا            

                      همچو گُم كرده پسر، رُو، سو بسو      

( 985) از ره حسِّ دهان پُرسان شويد            

                      گوش را بر چار راهِ آن نهيد    

( 986) هر كجا بوى خوش آيد، بو بريد            

                   سوى آن سِر كآشناىِ آن سَريد    

( 987) هر كجا لطفى ببينى از كسى            

                     سوى اصل لطف ره يابى عَسى‏

***********************************

**شرح ابیات: از بیت 976 تا987

     ( 976) يك حكايت بشنو از تاريخ گوى            

                    تا برى زين راز سر پوشيده بوى‏

يك حكايت از تاريخ گو بشنو تا از اين راز سر پوشيده بويى ببرى‏

منشأ داستان به نقل نيكلسون يكى از حكايت‏هاى ايزوپ است و نيز نگاه كنيد به:

داستان برزگر و دوستى او با مار فسرده در زمستان، و در توبره خر نهادن او را و چون نفس خر بدان رسيد جان گرفت و خر را زخم زد و بكشت. (مرزبان نامه، باب دوم)

بوى بردن: كنايت از اندك آگهى يافتن.

( 977) مارگيرى رفت سوى كوهسار            

                        تا بگيرد او به افسون‏هاش مار

مارگيرى بكوهسارى رفت تا با افسونهايى كه دارد مار بگيرد

( 978) گر گران و گر شتابنده بود            

                    آن كه جوينده است يابنده بود

بطور كلى جوينده يابنده است مى‏خواهد به تأنى بجويد يا بعجله و شتاب بالاخره آن چه را مى‏جويد خواهد يافت‏

گران: كندرو، آهسته رو.

آن كه جوينده است…: مَن طَلَبَ شَيئاً وَجَدَهُ. (مجمع الامثال ميدانى)

جُست او را تاش چون بنده بود              

                        لاجرم جوينده يابنده بود

( 979) در طلب زن دائما تو هر دودست            

                  كه طلب در راه نيكو رهبر است‏

تو هيچ گاه دست از طلب بر مدار كه طلب در راه بهترين راهبران است‏

( 980) لنگ و لوك و خفته شكل و بى‏ادب            

                    سوى او مى‏غيژ و او را مى‏طلب

مانند اشخاص لنگ يا چون كسانى كه با كف دست و زانو راه مى‏روند و يا خميده و بى‏ادبانه و بالاخره بهر شكل كه مى‏توانى خود را بطرف او كشيده و او را بطلب‏

لوك: ناتوان، بى‏قدرت. «پيل كوه شكن را ياراى آن نه كه در گذرگاه مور لوك به رعنايى تواند خراميد.» (اعجاز خسروى، به نقل لغت نامه از فرهنگ جهان گيرى) اما «لوك» در كار برد بيشتر با لنگ آيد.

خفته شكل: . 3: 191 (آل عمران، 191) اشارت است بدان چه در قرآن كريم است: اَلَّذِينَ يَذْكُرُونَ اَللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى‏ جُنُوبِهِمْ

بى‏ادب: كه راه و رسم مخاطبت نداند. نگاه كنيد به: داستان شبان و موسى (1710/2 به بعد).

غيژيدن: نشسته يا به زانو و چهار دست و پا رفتن. (كنايت از آن كه در هر حالت بايد در طلب بود).

( 981) گه به گفت و گه به خاموشى و گه            

                    بوى كردن گير هر سو بوى شه‏

گاهى با سخن گفتن و زمانى با خاموشى و گاه به بو كردن در هر طرف بوى شاه را بجوى‏

( 982) گفت آن يعقوب با اولاد خويش            

                      جُستنِ يوسف كنيد از حدّ، بيش‏

حضرت يعقوب بفرزندان خود گفت در جستن يوسف جديت كنيد

( 983) هر حس خود را در اين جُستن بجد            

                           هر طرف رانيد شكلِ مُستعِد

هر يك از شما حواس خود را بكار انداخته و تمام استعداد خود را در پيدا كردن او بكار بريد

هر حس خود را: مولانا «تَحَسَّسُوا» را كه در سوره يوسف است، به كار انداختن حس‏ها با يكديگر تفسير كرده است.

( 984) گفت از رَوح خدا لا تَيأسُوا            

                      همچو گُم كرده پسر رو سو بسو

معنی بیت : لا تيأَسُوا: گرفته از قرآن كريم است(يوسف، 87) يا بَنِيَّ اِذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَ أَخِيهِ وَ لا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اَللَّهِ: 12: 87 اى پسرانم برويد و از يوسف و برادرش جست و جو كنيد و از رحمت و فرج خدا نوميد مباشيد. مثل كسى كه پسر خود را گم كرده باشد بهر طرف برويد و از هر جا سراغ بگيريد

لغويان «تَحَسُّس» و «تجسُّس» را به يك معنى گرفته‏اند. (لسان العرب، اقرب الموارد) اما در تفسير كشف الاسرار (ج 5، ص 130) نويسد: «اَى اُطلُبُوا يُوسُفَ بِجَمِيعِ حَواسِّكُم بِالبَصَرِ، لَعَلَّكُم تُبصِرُونَهُ وَ بِالأُذُنِ لَعَلَّكُم تَسمَعُونَ ذِكرَهُ وَ بِالشَّمّ لَعَلَّكُم تَجِدُونَ رِيحَهُ».

( بجویید یوسف را با تمام حواس خود از روی بصیرت، شاید او را ببینید و با تمام گوش تا شاید ذکر او را بشنوید و او را ببوئید شاید بوی او را بیابید).

( 985) از ره حسّ دهان پُرسان شويد            

                       گوش را بر چار راه آن نهيد

از راه زبان او را صدا زنید و بعد گوش خود را به چهار طرف بدوزید تا از کدام طرف صدای یوسف را بشنوید.

( 986) هر كجا بوى خوش آيد بو بريد          

                       سوى آن سِر كآشناى آن سَريد

هر جا كه بوى خوش ربانی بيايد آن طرف برويد زیرا که شما با عالم ربوبیّت آشنایی دارید.

آن سَر: عالم ربوبى چنان كه در حديث است «إنَّ لِرَبِّكُم فِى أيّامِ دَهرِكُم نَفَحاتٌ ألا فَتَعَرَّضُوا لَها.»(نگاه كنيد به: شرح بيت 1951/1)

( 987) هر كجا لطفى ببينى از كسى            

                        سوى اصل لطف ره يابى عسى‏

هر جا لطفى از كسى بينى بسوى اصل آن لطف راه مى‏يابى‏

عَسِى: عَسَى (از افعال مقاربه) بودكه. اميد است.

پيوسته بايد در طلب بود، و از كوشش باز نايستاد، گاه با پرسيدن، گاه خامشانه جست و جو نمود، تا آن كس را كه راهنماى توست بيابى. اما چنان كه در جاهاى ديگر مثنوى آمده است اين طلب بايد از جانب حق تعالى بر دل جوينده افاضه شود.

***********************************

**متن ابیات:از بیت 988 تا 994

( 988) اين همه خوش‏ها ز دريايى است ژَرف            

                جُزو را بگذار و بر كُل دار طَرف‏    

( 989) جنگ‏هاىِ خلق بهر خوبى است            

                 برگِ بى‏برگى نشانِ طوبى است‏        

( 990) خشم‏هاى خلق بهرِ آشتى است            

                 دامِ راحت دائما بى‏راحتى است‏        

( 991) هر زدن بهرِ نوازش را بُود            

                          هر گله از شُكر آگه مى‏كند        

( 992) بوى بَر از جُزو تا كل اى كريم            

                     بوى بَر از ضدّ تا ضدّ اى حكيم‏

( 993) جنگ‏ها مى‏آشتى آرَد دُرست          

                         مارگير از بهرِ يارى، مار جُست‏      

( 994) بهر يارى، مار جويد آدمى            

                         غم خورد بهرِ حريفِ بى‏غمى‏

***********************************

**شرح ابیات: از بیت 988 تا 994

   (988) اين همه خوش‏ها ز دريايى است ژَرف            

جُزو را بگذار و بر كُل دار طَرف

اين همه خوبها از درياى خوبى است جزء بودن او را بگذار و بدان كه اين از همان كل است و جزءاعتباری بيش نيست

درياى ژرف: استعارت از عالم لطف حضرت حق كه عام است. هر زيبايى و نيكى از جانب اوست.

طرف: چشم.

( 989) جنگ‏هاى خلق بهر خوبى است          

                      برگ بى‏برگى نشان طوبى است

جنگهاى مردم براى رسيدن بخوبى است و برگ بى‏برگى نشانه درخت طوبى است‏

برگ بى‏برگى: درويشى. فانى شدن در حق. از تعلق آزاد بودن.

       گر بريزد برگ‏هاى اين چنار              

                       برگ بى‏برگيش بخشد كردگار

2237/1

نشان طوبى: كنايت از رسيدن به بهشت. در بهشت آرميدن. «طوبى» چنان كه مى‏دانيم درختى است در بهشت پر شاخ و برگ. (آن كه از دنيا برهد، به بهشت رسد).

( 990) خشم‏هاى خلق بهر آشتى است            

                     دامِ راحت دائما بى‏راحتى است‏

جنگهاى مردم براى صلح است و هميشه سختى است كه دام راحت است‏

بى‏راحتى دام راحت بودن: نظير:

     اى بسا زجرى كه بر مسكين رود            

                         در ثواب از نان و حلوا به بود

     ز آن كه حلوا بى‏اوان صفرا كند ( بیوقت)          

                      سيليَش از خُبث مُستنقا كند(پاک)

     سيليى در وقت بر مسكين بزن            

                         كه رهاند آنش از گردن زدن‏

2602-2600/6

( 991) هر زدن بهر نوازش را بود            

                             هر گله از شُكر آگه مى‏كند

هر زدنى براى نوازش و هر گله‏اى براى تشكر است‏

( 992) بوى بَر از جزو تا كل اى كريم            

                       بوى بَر از ضدّ تا ضدّ اى حكيم

از جزء بكل بوى برده از ضد به ضد منتقل شو

بوى از جزو به كل بردن: از مصنوع به صانع رسيدن. از آثار خدا، خدا را شناختن.

بوى از ضد به ضد بردن: چنان كه معروف است ضد را از ضد توان شناخت. (از قهر به لطف توان رسيد.) فقرى كه او دهد پادشاهى است و خواريى كه رضاى وى در او باشد سرورى است و قهر او نشانه لطف است.

اگر با ديگرانش بود ميلى        

                              چرا ظرف مرا بشكست ليلى‏

(نظامى، ليلى و مجنون)

همه مى‏كوشند تا به خوبى برسند، و هر كس بر خود رنجى مى‏نهد تا از پس آن آسايش يابد.

خواجه تا شب بر دكانى چار ميخ          

       ز آن كه سروى در دلش كرده است بيخ

تاجرى دريا و خشكى مى‏رود            

                           آن به مهر خانه‏شينى مى‏دود

544-543/3

اما اين زيبايى و خوبى كه خلق در پى آن‏اند ظاهرى است و نشانه‏اى است از خوبى بى‏منتهى و رشحه‏اى است از آن دريا. آن كه خواهد به آن خوبى برسد بايد از اين خوبى بگذرد كه 47: 36 (محمد، 36)إِنَّمَا اَلْحَياةُ اَلدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ.

( 993) جنگ‏ها مى‏آشتى آرد درست            

                          مارگير از بهر يارى مار جُست‏

جنگها آشتى مى‏آورد و مار گير بهواى يارى مار مى‏گيرد

( 994) بهر يارى مار جويد آدمى            

                           غم خورد بهرِ حريف بى‏غمى‏

آدمى براى يارى مار مى‏جويد و براى حريف بى‏غمى غم مى‏خورد

بهر يارى مار جويد: «مار» استعارت از مال و زيور اين جهان است چنان كه در حديث است «المالُ حَيَّةٌ وَ الجاهُ أضَرُّ مِنهُ.» (المنهج القوى)

و على (ع) فرمايد: «مَثَلُ الدُّنيا كَمَثَلِ الحَيَّةِ لَيِّنٌ مَسُّها وَ السُّمُّ النَّاقِعُ فِى جَوفِها ( دنیای حرام چون مار سمّی است، پوست آن نرم ولی سمّ کشنده در درون دارد. (نهج البلاغه، كلمات قصار🙁 119)

***********************************

**متن ابیات:از بیت 995 تا 1007

( 995) او همى‏جُستى يكى مارى شِگَرف                                    گِرد كوهستان و در ايّامِ برف‏

( 996) اژدهايى مرده ديد آن جا عظيم            

                     كه دلش از شكل او شد پر ز بيم‏      

( 997) مارگير اندر زمستانِ شديد            

                   مار مى‏جُست اژدهايى مرده ديد

( 998) مارگير از بهر حيرانىِّ خلق          

                             مار گيرد، اينت، نادانىِ خلق‏      

( 999) آدمى كوهى است چون مفتون شود؟            

                     كوه اندر مار، حيران چون شود؟

( 1000) خويشتن نشناخت مسكين، آدمى            

                         از فزونى آمد و شد در كمى‏      

( 1001) خويشتن را آدمى ارزان فروخت            

                 بود اطلس، خويش بر دلقى بدوخت‏        

( 1002) صد هزاران مار و كُه، حيران اوست            

               او چرا حيران شده است و مار دوست‏        

( 1003) مارگير آن اژدها را بر گرفت            

                       سوىِ بغداد آمد از بهر شِگِفت‏

( 1004) اژدهايى چون ستونِ خانه‏اى            

                            مى‏كشيدش از پىِ دانگانه‏اى‏

( 1005) كاژدهاىِ مرده‏اى آورده‏ام            

                     در شكارش من جگرها خورده‏ام‏        

( 1006) او همى مرده گمان بُردش و ليك            

                       زنده بود و او نديدش، نيكِ نيك‏

( 1007) او ز سرماها و برف افسرده بود

                       زنده بود و شكلِ مرده مى‏نمود

***********************************

**شرح ابیات: از بیت 995 تا 1007

( 995) او همى‏جُستى يكى مارى شِگَرف          

                         گرد كوهستان و در ايّامِ برف‏

او در ايام برف گرد كوهستان گردش كرده و يك مار تعجب آورى جستجو مى‏كرد

او: اشارت است به مارگير.

شِگرف: در فرهنگ‏ها به معنى‏هاى زيبا، لطيف، ستبر، و بزرگ آمده كه در اين بيت مقصود همين معنى است.

( 996) اژدهايى مرده ديد آن جا عظيم            

                        كه دلش از شكل او شد پر ز بيم‏

از قضا اژدهاى بزرگى ديد كه مرده افتاده و از رعب هيكل او دلش پر از ترس گرديد

( 997) مارگير اندر زمستانِ شديد            

                       مار مى‏جُست اژدهايى مرده ديد

او در زمستان سخت در جستجوى مار بود اژدهاى مرده ديد

( 998) مارگير از بهر حيرانىّ خلق          

                               مار گيرد اينت نادانى خلق‏

مارگير فقط براى اينكه مردم نادان را بحيرت بياندازد مار تهيه مى‏كند

حيرانى: در فرهنگ‏ها سر گشتگى و پريشانى است، ليكن در اين بيت به معنى «به شگفت آوردن» است.

( 999) آدمى كوهى است چون مفتون شود؟            

                       كوه اندر مار حيران چون شود؟

آدمى چون كوه است چگونه ممكن است مفتون گردد كوه چگونه از ديدن مارى حيران مى‏شود

كوه: تشبيه آدمى به كوه از آن جهت است كه ديگر موجودات برابر او خُردند، چه او گزيده آفريدگان است و عالم كبير است و هر چه در آفرينش آمده در او جمع است و چنان كه در كوه مار و ترياق و ديگر چيزهاست در او حقيقت‏هاست پس سزاوار نبود كه چون اويى فريفته‏ى مار شود.

كوه بود آدم، اگر پُر مار شد            

                       كانِ ترياق است و بى‏اضرار شد

تو كه ترياقى ندارى ذرّه‏اى            

                         از خلاص خود چرايى غرّه‏اى‏

1346-1345/6

مفتون: فريفته.

( 1000) خويشتن نشناخت مسكين آدمى            

                           از فزونى آمد و شد در كمى‏

بلى آدمى مسكين خود را نشناخت اين است از بلندى به پستى نزول كرد

از فزونى آمد و شد…: نظير:

آخر آدم زاده‏اى اى ناخلف            

                        چند پندارى تو پستى را شرف‏

541/1

( 1001) خويشتن را آدمى ارزان فروخت            

                 بود اطلس خويش بر دلقى بدوخت‏

آرى آدمى خود را ارزان فروخت اطلس بود ولى همين اطلس را وصله دلق نمود

بر دلق دوختن: كنايت از خرسند شدن به متاع بى‏ارزش.

( 1002) صد هزاران مار و كُه حيران اوست            

               او چرا حيران شده است و مار دوست‏

صد هزاران مار و صد هزار كوه حيران آدمى است او چرا حيران مار شده و مار دوست گرديده است؟

( 1003) مارگير آن اژدها را بر گرفت            

                           سوى بغداد آمد از بهر شِگفت‏

القصه مار گير اژدها را بر داشت و براى تماشا كردن و حيرت مردم ببغداد آمد

( 1004) اژدهايى چون ستون خانه‏اى            

                             مى‏كشيدش از پى دانگانه‏اى‏

اژدها را كه باندازه ستون خانه بود با خود همى‏كشيد و مى‏برد تا شايد بوسيله او قسمتى از مخارج يوميه خود را تهيه كند

دانگانه: (دانگ: يك ششم درهم آنه) كنايت از اندك پول.

همه در جست و جوى دانگانه            

                                 از شريعت بحمله بيگانه‏

(حديقه، سنايى، ص 641)

( 1005) كاژدهاى مرده‏اى آورده‏ام            

                       در شكارش من جگرها خورده‏ام

مى‏گفت مردم اژدهايى مرده آورده‏ام كه در شكار كردن آن خون جگرها خورده‏ام‏

جگر خوردن: رنج بردن، تلاش سخت كردن.

( 1006) او همى مرده گمان بُردش و ليك            

                       زنده بود و او نديدش نيك نيك‏

او اژدها را مرده تصور مى‏كرد ولى اژدها زنده بود و او درست در ديدن آن دقت بكار نبرده بود

( 1007) او ز سرماها و برف افسرده بود

                         زنده بود و شكل مرده مى‏نمود

او از اثر سرما و برف افسرده و بى‏حس شده بود زنده بود ولى مرده مى‏نمود.

***********************************

**متن ابیات:از بیت 1008 تا 1028

( 1008) عالَم افسرده است و نامِ او جماد            

                            جامد افسرده بُود اى اوستاد      

( 1009) باش تا خورشيدِ حشر آيد عيان            

                              تا ببينى جنبشِ جسمِ جهان‏    

( 1010) چون عصاىِ موسى اينجا مار شد            

                               عقل را از ساكنان اِخبار شد        

( 1011) پارة خاك تو را چون مَرد ساخت            

                       خاك‏ها را جملگى شايد شناخت‏        

( 1012) مرده زين سو اَند و ز آن سو زنده‏اند

                  خامش اينجا وآن طرف گوينده‏اند    

( 1013) چون از آن سوشان فرستد سوىِ ما            

                          آن عصا گردد سوىِ ما اژدها      

( 1014) كوه‏ها هم لحنِ داودى كند            

                           جوهرِ آهن به كف مومى بود        

( 1015) باد، حمّال سليمانى شود          

                         بحر با موسى، سخن دانى شود        

( 1016) ماه، با احمد اشارت بين شود            

                                 نار، ابراهيم را نسرين شود      

( 1017) خاك، قارون را چو مارى در كَشَد            

                                   اُستنِ حنّانه آيد در رَشَد        

( 1018) سنگ، بر احمد سلامى مى‏كند            

                          كوه، يحيى را پيامى مى‏كند      

( 1019) ما سميعيم و بصيريم و خوشيم            

                               با شما نامحرمان ما خامشيم‏        

( 1020) چون شما سوىِ جمادى مى‏رويد            

                       محرمِ جانِ جمادان چون شويد؟

( 1021) از جمادى عالمِ جان‏ها رَويد          

                               غلغلِ اجزاىِ عالَم بشنويد

   ( 1022) فاش، تسبيحِ جمادات آيدت            

                                 وسوسه، تأويل‏ها نَر بايدت‏    

( 1023) چون ندارد جانِ تو قنديل‏ها            

                               بهرِ بينش كرده‏اى تأويل‏ها    

( 1024) كه غرض تسبيحِ ظاهر كَى بُود؟            

                               دعوىِ ديدن خيال غَى بود      

( 1025) بلكه مر بيننده را ديدار آن            

                       وقتِ عبرت مى‏كند تسبيح خوان‏        

( 1026) پس چو از تسبيح، يادت مى‏دهد            

                      آن دلالت، همچو گفتن مى‏بُود      

( 1027) اين بُود تأويلِ اهلِ اعتزال            

                     و آنِ آن كس كو ندارد نورِ حال‏        

( 1028) چون ز حس بيرون نيامد آدمى            

                            باشد از تصويرِ غيبى اعجمى‏

……………………………………………………………

*شرح ابیات: از بیت 1008 تا 1028

( 1008) عالم افسرده است و نامِ او جماد            

                               جامد افسرده بود اى اوستاد

عالم افسرده است و جماد نام دارد البته جامد يعنى افسرده و بى‏حس‏

عالم افسرده است: در آن اشارتى است بدان چه در قرآن كريم آمده است:

(نمل، 88)وَ تَرَى اَلْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ اَلسَّحابِ: 27: 88 كوه‏ها را بينى و پندارى آن را بى‏جان (بر جاى ايستاده) حالى كه چون ابر مى‏رود.

جَماد: هر چه در آن زندگى يا رويش نيست، مقابل حيوان و نبات.

( 1009) باش تا خورشيد حشر آيد عيان            

                               تا ببينى جنبش جسم جهان

صبر كن كه خورشيد حشر بتابد تا جنبش جسم جهان را بالعيان مشاهده كنى‏

حشر: روز رستاخيز.

( 1010) چون عصاى موسى اينجا مار شد            

                             عقل را از ساكنان اخبار شد

عصاى موسى كه مار شد بدان كه همه جهان از اين قبيل است‏

ساكنان: كه حركت ندارند.

عقل را از ساكنان اخبار شد: اژدها شدن عصاى موسى نشانه‏اى است از آن چه با عقل خود هر چه را ساكن مى‏بينيم اگر خدا خواهد به حركت در مى‏آيد.

( 1011) پارة خاك تو را چون مرد ساخت            

                     خاك‏ها را جملگى شايد شناخت‏

يك قسمت از خاك را كه بدن تو باشد چون زنده كرده است شايسته است كه همه خاكها را بر اين قياس بشناسند

پاره خاك: اشارت است بدان كه خدا از خاك بى‏جان و بى‏ادراك انسان را به وجود آورد كه داراى عقل و شعور است. پس اجزاى عالم كه بظاهر آرام‏اند، استعداد چنان جنبشى را دارند.

( 1012) مرده زين سو اَند و ز آن سو زنده‏اند

                  خامش اينجا وآن طرف گوينده‏اند

اين جمادات از اين طرف كه روى بسمت ما دارند مرده هستند ولى از آن سو كه رو بحق دارند زنده‏اند از اين سو خاموش و از آن سو گويا هستند.

زين سو: عالم طبيعت.

ز آن سو: عالم معنى و حقيقت.

( 1013) چون از آن سوشان فرستد سوى ما            

                           آن عصا گردد سوى ما اژدها

اگر جمادات را از آن سو و از آن وجهه كه رو بحق دارد بسوى ما بفرستد عصا در پيش ما اژدها مى‏شود

چون از آن سوشان فرستد…: چون از عالم معنى بدين عالم در آيد و به صورتى مصور شود.

( 1014) كوه‏ها هم لحن داودى كند            

                           جوهر آهن به كف مومى بود

كوه‏ها هم لحن داود شده آهن در كف موم مى‏گردد

لحن داودى: اشارت است به قرآن كريم (سباء، 10)وَ لَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلاً يا جِبالُ اَوِّبِي مَعَهُ وَ اَلطَّيْرَ: 34: 10 و همانا داود را از سوى خود فضيلتى بخشيديم. اى كوه و پرندگان ذكر خدا گوييد با او.

جوهر آهن: اشارت است به قرآن كريم (سباء، 10)اَلَنَّا لَهُ اَلْحَدِيدَ: 34: 10 و آهن را براى او نرم كرديم.

( 1015) باد حمّال سليمانى شود          

                         بحر با موسى سخن دانى شود

باد باربر سليمان گرديده دريا با موسى سخندان مى‏گردد

باد حمّال سليمان: (سباء، 12)وَ لِسُلَيْمانَ اَلرِّيحَ غُدُوُّها شَهْرٌ وَ رَواحُها شَهْرٌ: 34: 12 و براى سليمان باد را [مسخر كرديم‏] رفتن آن به بامداد يك ماه و شبانگاه آن يك ماه. (نيز نگاه كنيد به: سوره انبياء، آيه 81)

بحر با موسى: اشارت است بدان چه در قرآن كريم است (شعراء، 63)أَنِ اِضْرِبْ بِعَصاكَ اَلْبَحْرَ: 26: 63 كه بزن به عصاى خود دريا را.

( 1016) ماه با احمد اشارت بين شود            

                                 نار ابراهيم را نسرين شود

ماه اشاره حضرت محمد (ص ع) را مى‏فهمد و بدونيم مى‏گردد و آتش براى حضرت ابراهيم بدل به گلستان مى‏گردد

ماه با احمد: اشارت است به معجزه رسول اكرم (ص) و شكافته شدن ماه به اشارت او

(قمر، 1-2)اِقْتَرَبَتِ اَلسَّاعَةُ وَ اِنْشَقَّ اَلْقَمَرُ. وَ إِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ: 54: 1-2 نزديك شد قيامت و شكافته شد ماه و اگر نشانه‏اى را بينند روى بر گردانند و گويند جادويى مستمر است. مفسران آن را به معجزى از معجزه‏هاى رسول (ص) تعبير كرده‏اند كه كافران قريش از او خواستند. رسول (ص) به ماه اشارت كرد و ماه به دو نيم شد.

نار و ابراهيم: نگاه كنيد به: شرح بيت 547 1.

( 1017) خاك قارون را چو مارى در كشد          

                                   اُستن حنّانه آيد در رشد

خاك چون مار قارون را فرو مى‏برد و ستون حنانه چيز فهم شده از فراق پيغمبر خدا مى‏نالد

خاك قارون را…: گرفته از قرآن كريم است (قصص، 81) فَخَسَفْنا بِهِ وَ بِدارِهِ اَلْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اَللَّهِ وَ ما كانَ مِنَ اَلمُنْتَصِرِينَ: 28: 81 پس او و خانه او را به زمين فرو برديم و گروهى را نداشت كه او را برابر خدا يارى كند و از پيروز شونده‏ها نبود.

اُستُن حَنّانه: نگاه كنيد به: شرح بيت 2113/1.

رَشَد: رستگارى، هشيارى، و كنايت از ناله‏اى است كه آن ستون سر داد.

( 1018) سنگ بر احمد سلامى مى‏كند            

                             كوه، يحيى را پيامى مى‏كند

سنگ با احمد (ص ع) سلام مى‏كند و كوه به يحيى پيام مى‏فرستد

سنگ بر احمد سلامى مى‏كند: اشارت است به يكى از معجزه‏هاى رسول (ص): «مَا استَقبَلَهُ جَبَلٌ و لا شَجَرٌ إلاَّ وَ هُوَ يَقُول السَّلامُ عَلَيكَ.»

( استقبال نکرد هیچ کوهی و نه هیچ درختی مگر آنکه به پیامبر گفت: سلام بر تو)

(المعجم المفهرس، ذيل «شجر»)

و نيز حديث جابر «كُنتُ إِذا مَشيتُ فِى شِعابِ مَكَّةَ مَعَ مُحَمّدٍ (ص) لَم يَكُن يمُرُّ بِحَجَرٍ وَ لا شَجَرٍ إلاَّ قالَ السَّلامُ عَلَيك يا رَسُولَ اللَّه.» (بحار الانوار، ج 17، ص 364، از خرايج)

( هر گاه می گذشتم در کوچه ای از کوچه های مکه با پیامبر نمی گذشت بر سنگی و یا درختی مگر آنکه آنها به او می گفتند سلام بر تو ای رسول خدا)

كوه يحيى را پيامى مى‏كند: در المنهج القوى آمده است: «از رسول (ص) روايت است كه فرمود: سنگى را در مكه مى‏شناسم كه بر من و بر يحيى سلام مى‏كرد هنگامى كه از يهود گريخت، و نزديك شد او را بگيرند، آن جا كوهى بود گفت يحيى به سوى من بگريز تا تو را درون خود نهم. يحيى بر آن اعتماد نكرد».

( 1019) ما سميعيم و بصيريم و خوشيم            

                               با شما نامحرمان ما خامشيم‏

(جمادات بزبان حال مى‏گويند) ما مى‏شنويم و مى‏بينيم و خوش هستيم ولى براى شما نامحرمان جمادى بيش نبوده ساكت و خاموشيم‏

( 1020) چون شما سوى جمادى مى‏رويد            

                       محرم جان جمادان چون شويد؟

چون شما بطرف جماد شدن و افسردگى سير مى‏كنيد كى ممكن است محرم جان جمادات شويد

جان جمادان: نيرويى كه خدا در آنان نهاده است و بدان نيرو تسبيح مى‏گويند.

( 1021) از جمادى عالم جان‏ها رويد            

                                 غلغل اجزاى عالم بشنويد

از افسردگى و جمودت، گذشته، بعالم جان برو و غلغله اجزاء جهان را بگوش جان بشنو

( 1022) فاش تسبيح جمادات آيدت            

                                  وسوسه، تأويل‏ها نَربايدت‏

كه آشكارا صداى تسبيح گفتن جمادات بگوشت رسيده و وسوسه تأويل‏هايى كه براى تسبيح جمادات مى‏كردى از تو زايل شود

اشاره به آيه واقعه در سوره بنى اسرائيل17: 44 كه مى‏فرمايد: وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً يعنى چيزى در عالم نيست مگر اينكه خدا را تسبيح مى‏گويد تسبيحى كه آميخته بحمد خداوند است و ليكن شما تسبيح آنها را نمى‏فهميد و بى‏شبهه خداوند بردبار و آمرزنده است

( 1023) چون ندارد جان تو قنديل‏ها            

                               بهر بينش كرده‏اى تأويل‏ها

چون جان تو براى ديدن چراغى ندارد از اين جهت است كه تسبيح جمادات را تأويل مى‏كنى‏

قنديل: استعارت از نور درونى كه موهبت الهى است بر بنده.

( 1024) كه غرض تسبيح ظاهر كى بود            

                             دعوى ديدن خيال غَى بود

و زیرا كه غرض تسبيح ظاهرى نيست و اگر كسى دعوى ديدن و شنيدن آن را بكند خيال است و گمراهى‏

غَىّ: گمراهى.

( 1025) بلكه مر بيننده را ديدار آن            

                     وقت عبرت مى‏كند تسبيح خوان‏

بلكه بيننده كه آن را مى‏بيند بر اثر عبرت تسبيح گو مى‏گردد

( 1026) پس چو از تسبيح يادت مى‏دهد            

                         آن دلالت همچو گفتن مى‏بود

پس چون او باعث تسبيح گفتن شده مثل اين است كه خود تسبيح گفته است‏

( 1027) اين بود تأويل اهل اعتزال            

                     و آنِ آن كس كو ندارد نور حال‏

تأويلى كه معتزله مى‏كنند اين است راستى واى بر كسى كه نور حال ندارد

( 1028) چون ز حس بيرون نيامد آدمى            

                             باشد از تصوير غيبى اعجمى‏

وقتى آدمى از حس بيرون نيامده باشد فهمش از تصوير غيبى عاجز خواهد بود

اعجمى: كنايت از نادان.

از داستان فسردگى مار، به مناسبت به فسردگى اين جهان مى‏پردازد و به جنبش در آمدن در رستاخيز. سپس به نكته‏اى ديگر اشارت مى‏كند كه چون خواست خدا باشد هر يك از اجزاى اين جهان افسرده به حركت آيد، و گاه سخن گويد چون ستون حنانه و سنگ و مانند آن. اما آنان كه چيزى را جز از راه حس در نمى‏يابند خواهند با عقل جزئى كه مبادى آن محسوسات است به حقيقت برسند. جمادند و از جان بى‏خبر، اگر از جمادى برهند و به عالم جان برسند بانگ همه اجزاى عالم را خواهند شنيد. چنان كه مى‏دانيم در قرآن كريم آمده است (اسراء، 44)وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ: 17: 44 و هيچ چيز نيست جز كه به حمد خدا تسبيح مى‏گويد ليكن شما تسبيح گفتن آنان را در نمى‏يابيد. معتزليان چنان كه روش آنان است تسبيح موجودات را تأويل مى‏كنند و مى‏گويند معنى آيه اين است كه شما چون به نباتات بنگريد يا عظمت چيزى از جمادات توجه تان را جلب كند خدا را تسبيح مى‏گوييد. سبب اين تسبيح گفتن شما ديدن آن نباتات و جمادات است و سبب شدن آنها براى گفتن تسبيح، مانند اين است كه خود تسبيح گفته‏اند، و گر نه جمادات در ظاهر تسبيح نمى‏گويند. مولانا چنان كه در مطاوى مثنوى فراوان آمده معتزليان را به نقصان ادراك متهم مى‏كند و گويد آنان اسير ادراك حسّى هستند.

……………………………………………………………..

بازدیدها: 359

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پانزده − دوازده =