خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه بیست و پنجم،از بیت 1157 تا 1196

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه بیست و پنجم،از بیت 1157 تا 1196

متن ابیات:از بیت 1157 تا 1173

**فرستادن فرعون به مداين در طلب ساحران

( 1157) چون كه موسى باز گشت و او بماند            

                   اهل راى و مشورت را پيش خواند

( 1158) آن چنان ديدند كز اطراف مصر            

                   جمع آردشان شه و صرّاف مصر

( 1159) او بسى مردم فرستاد آن زمان            

                       هر نواحى بهرِ جمع جادوان‏

( 1160) هر طرف كه ساحرى بُد نامدار          

                   كرد پرّان سوى او دَه پيكِ كار

( 1161) دو جوان بودند ساحر مُشتَهِر                                          سحرِ ايشان در دلِ مَه مُستمِر

( 1162) شير دوشيده ز مه فاش آشكار            

                         در سفرها رفته بر خُمّى سوار

( 1163) شكل كرباسى، نموده ماهتاب            

                         آن بپيموده، فروشيده شتاب‏

( 1164) سيم بُرده مشترى آگه شده            

                   دست از حسرت به رخ‏ها بر زده‏

( 1165) صد هزاران همچنين در جادوى            

                      بوده مُنشِىّ و نبوده چون رَوى‏

( 1166) چون بديشان آمد آن پيغام شاه            

             كز شما شاه است اكنون چاره خواه‏

( 1167) از پى آن كه دو درويش آمدند            

                       بر شه و بر قصر او موكب زدند

( 1168) نيست با ايشان به غير يك عصا            

                       كه همى‏گردد به امرش اژدها

( 1169) شاه و لشكر ، جمله بى‏چاره شدند            

                 زين دو كس، جمله به افغان آمدند

( 1170) چاره‏اى مى‏بايد اندر ساحرى            

                 تا بود كه زين دو ساحر، جان برى‏

( 1171) آن دو ساحر را چو اين پيغام داد          

                   ترس و مهرى در دل هر دو فتاد

( 1172) عرق جنسيّت چو جنبيدن گرفت            

                         سر به زانو بر نهادند از شگفت‏

( 1173) چون دبيرستان صوفى زانو است            

                 حلّ مشكل را دو زانو جادو است

*شرح ابیات: از بیت 1157 تا 1173

( 1157) چون كه موسى باز گشت و او بماند    

                اهل راى و مشورت را پيش خواند

وقتى موسى از نزد فرعون بيرون آمد فرعون مشاورين خود را طلبيدمشاورين جمع شدند و آراء خود را بيان كردندبالاخره هامان وزير فرعون چنين رأى داده و راهنمايى نموده گفت اى پادشاه بايد ساحران را جمع كردما در استانهاى خود ساحران زبر دستى داريم كه هر يك در كار خود بى‏نظيرند

مداين: جمع مدينه: شهر. «گفته‏اند كه در ممالك وى و نواحى مصر مدينه‏هايى بود كه جادوان در آن مسكن داشتند.» (كشف الاسرار، ج 3، ص 698)

( 1158) آن چنان ديدند كز اطراف مصر            

                    جمع آردشان شه و صرّاف مصر

صلاح در اين است كه سحره را از اطراف و اكناف كشور مصر جمع كنند و حاضر نمايند

ديدن: تصويب كردن، پذيرفتن.

صَرّاف مِصر: كنايت از فرعون كه هر گونه تصرفى در مصر توانست كرد.

( 1159) او بسى مردم فرستاد آن زمان            

                          هر نواحى بهرِ جمع جادوان

پس او مأمورين براى جمع كردن جادوان باطراف و نواحى مصر فرستاد

( 1160) هر طرف كه ساحرى بُد نامدار            

                    كرد پرّان سوى او دَه پيكِ كار

و هر جا ساحر معروفى بود ده نفر پيك بسوى او فرستاد

پيك كار: پيك كار آمد.

( 1161) دو جوان بودند ساحر مُشتَهِر            

                         سحرِ ايشان در دلِ مَه مُستمِر

دو جوان بودند كه در كار جادو معروف و مشهور بودند بطورى كه سحر آنها حتى بماه رسيده بود

مستمر بودن سحر در دل مه: چنان كه ماه را به صورت گاوى ماده به مردم مى‏نمودند و از آن شير مى‏دوشيدند.

( 1162) شير دوشيده ز مه فاش آشكار            

                         در سفرها رفته بر خُمّى سوار

از ماه آشكارا شير دوشيده و در سفرها سوار خم شده و راه طى كرده بودند

بر خم سوار بودن: از جمله كارها كه به جادوگران نسبت مى‏دهند، سوار شدن آنان بر خم و راندن آن است.

«حسن با زن و فرزندان خويش از در قصر به در شدند و عجوز را ديدند كه به خمره سفالين سوار است و رسنى به گردن خمره انداخته و آن خمره در زير عجوز مانند اسبان نجدى در جست و خيز است.» (هزار و يك شب، داستان حسن زرگر، حكايت 824 و در الف ليل و ليله عربى نيز)

( 1163) شكل كرباسى نموده ماهتاب            

                        آن بپيموده فروشيده شتاب‏

ماهتاب را بشكل كرباس در آورده و آن را زرع نموده و فروخته‏

شكل كرباس: ماهتاب را در ديده بيننده همچون كرباس گز مى‏كردند و به مردم مى‏فروختند.

خُم روان كرده ز سحرى چون فرس                      

                       كرده كرباسى ز مهتاب و غلس‏

4730/6

شتاب: به شتاب.

( 1164) سيم بُرده مشترى آگه شده            

                    دست از حسرت به رخ‏ها بر زده

قيمت آن را كه نقره بوده برداشته و برده و پس از آن مشترى خبر دار شده كه مهتاب را عوض كرباس خريده و از تأسف انگشت بدندان گزيده‏

سيم بردن و آگه شدن مشترى: جادوگر سيم تماشاگر را برابر كرباسى كه از مهتاب بدو فروخته بود مى‏گرفت، در پايان خريدار از زيان خود آگاه مى‏شد و دريغ مى‏خورد.

( 1165) صد هزاران همچنين در جادوى            

                      بوده مُنشِىّ و نبوده چون رَوى‏

صد هزاران از اين قبيل كارها كرده و در كار مخترع بوده نه اينكه از كسى ديگر آموخته و عمل كند

مُنشى: نو آفرين، مبدع.

رَوى: راوى. (جادوان، خود در جادوى مبتكر بودند، نه پيرو.) «منشى» كسى را گويند كه شعر خود گويد و «راوى» آن كه شعر او روايت كند.

( 1166) چون بديشان آمد آن پيغام شاه            

              كز شما شاه است اكنون چاره خواه‏

از طرف شاه به آنها پيغام بردند كه شاه از شما چاره جويى مى‏كند

( 1167) از پى آن كه دو درويش آمدند          

                     بر شه و بر قصر او موكب زدند

كه دو درويش بقصر شاه آمدند

دو درويش: موسى و هارون (ع).

موكب: در فرهنگ‏ها گروه سواران يا پيادگان است كه در ركاب شاه يا اميرى روند، ولى «موكب زدن» در اين بيت به معنى ماندن و ساكن شدن است.

( 1168) نيست با ايشان به غير يك عصا            

                       كه همى‏گردد به امرش اژدها

آنها چيزى جز يك عصا در دست ندارند كه بامر آنها اژدها مى‏شود

امرش: مرجع ضمير موسى (ع) است.

( 1169) شاه و لشكر جمله بى‏چاره شدند            

                 زين دو كس جمله به افغان آمدند

شاه و لشكرش از دست آنها بى‏چاره شده و همه مردم بفغان آمده‏اند

( 1170) چاره‏اى مى‏بايد اندر ساحرى            

                  تا بود كه زين دو ساحر جان برى‏

شاه ما را از اين جهت نزد شما فرستاده كه شما در اين خصوص چاره بكنيد تا بشما گنجهاى فراوان ببخشد

( 1171) آن دو ساحر را چو اين پيغام داد          

                   ترس و مهرى در دل هر دو فتاد

اين پيغام كه به آن دو نفر ساحر رسيد هم ترس در دلشان پيدا شد و هم محبتى در دل خود نسبت بموسى احساس كردند

ترس و مهر: شنيدن چنين خبر از يك سو آنان را ترساند و از سوى ديگر شوقشان را بر انگيخت كه آنان را ببينند.

( 1172) عرق جنسيّت چو جنبيدن گرفت            

                      سر به زانو بر نهادند از شگفت‏

رگ جنسيت كه در وجودشان جنبيدن گرفت از تعجب سر بزانو نهاده بفكر فرو رفتند

عِرق: رگ. عرق

جنسيت: كنايت از تعصب همكارى. (چون مردم فرعون موسى و برادرش را ساحر شناساندند، ساحران تحريك شدند و به فكر فرو رفتند كه چگونه با آنان در افتند).

سر به زانو نهادن: كنايت از انديشيدن. به فكر فرو رفتن. (انديشيدند كه با موسى (ع) چه بايد كرد).

( 1173) چون دبيرستان صوفى زانو است            

                  حلّ مشكل را دو زانو جادو است‏

چون دبيرستان صوفى زانوى او است براى حل مشكلات زانوها چون جادو هستند

زانو دبيرستان صوفى بودن: به مراقبه نشستن. چنان كه مى‏دانيم صوفى در حالت مراقبه سر بر زانو نهد.

مرا دل پير تعليم است و من طفل زبان دانَش            

                 دم تسليم سر عَشر و سر زانو دبستانش‏

(خاقانى)

صوفيى در باغ از بهر گشاد            

                              صوفيانه روى بر زانو نهاد

1358/4

(براى آگاهى از داستان ساحران و خواندن فرعون آنان را، نگاه كنيد به: تفسيرها، مخصوصاً تفسير ابو الفتوح رازى)

***********************************

**متن ابیات:از بیت 1174 تا 1182

**خواندن آن دو ساحر پدر را از گور و پرسيدن از روان پدر حقيقت موسى عليه السّلام      

( 1174) بعد از آن گفتند اى مادر بيا            

                              گور بابا كو؟ تو ما را ره نما

( 1175) بُردشان بر گورِ او، بنمود راه            

                         پس سه روزه داشتند از بهر شاه‏

( 1176) بعد از آن گفتند اى بابا به ما            

                               شاه پيغامى فرستاد از وَجا

( 1177) كه دو مرد او را به تنگ آورده‏اند            

                           آبِ رويش پيش لشكر برده‏اند

( 1178) نيست با ايشان سلاح و لشكرى            

                           جز عصا و در عصا شور و شرى‏

( 1179) تو جهانِ راستان، در رفته‏اى            

                 گر چه در صورت به خاكى خفته‏اى‏

( 1180) آن اگر سحر است ما را ده خبر            

                           ور خدايى باشد اى جان پدر

( 1181) هم خبر ده، تا كه ما سجده كنيم            

                               خويشتن بر كيميايى بر زنيم‏

( 1182) نااميدانيم و اوميدى رسيد            

                             راندگانيم و كرم ما را كشيد   ***********************************

**شرح ابیات: از بیت 1174 تا 1182

( 1174) بعد از آن گفتند اى مادر بيا            

                    گور بابا كو؟ تو ما را ره نما

دو نفر ساحر سر از زانو برداشته بمادر خود گفتند بيا ما را بقبر پدرمان راهنمايى كن‏

خواندن آن دو ساحر پدر را: در بحار الانوار، شرحى از قصص الانبياء ثعلبى آمده كه ترجمه آن چنين است:

رئيس ساحران دو برادر بودند در دورترين شهرهاى مصر. چون فرستاده فرعون نزد آنان رسيد، مادر خود را گفتند گور پدر را به ما نشان ده. مادر گور را بدانها نشان داد. پس نزد گور رفتند و پدر را به آواز بلند به نام خواندند. پاسخشان داد.

گفتند پادشاه ما را خواسته است چون دو مرد نزد او رفته‏اند نه سپاهى دارند و نه سلاحى و نه آنان را قدرتى و توانى است. پادشاه برابر آنان ناتوان مانده است. با آن دو، عصايى است كه چون بيفكنند هيچ چيز برابر آن نايستد. آهن و چوب و سنگ را به كام فرو برد.

پدر آنان را پاسخ داد هنگامى كه آن دو در خواب‏اند بنگريد اگر توانستيد عصا را برباييد، چه؟ ساحر در خواب كارى نتواند كرد. و اگر هنگامى كه در خواب‏اند عصا به كار خيزد آن فرموده‏ى ربّ العالمين است. و نه شما، نه پادشاه، نه مردم دنيا را توان برابرى با آن دو نيست. آنان پنهانى نزد موسى و هارون رفتند تا عصا را بر گيرند و آن دو در خواب بودند عصا به آنان رو آورد. (بحار الانوار، ج 13، ص 1408)

( 1175) بُردشان بر گور او، بنمود راه            

                      پس سه ، روزه، داشتند از بهر شاه‏

مادرشان آنها را سر قبر پدر برد در آن جا سه روز روزه گرفتند

( 1176) بعد از آن گفتند اى بابا به ما            

                           شاه پيغامى فرستاد از وَجا

پس از آن روح پدر را مخاطب نموده گفتند اى پدر شاه در كارى گرفتار شده و براى ما پيغام فرستاده‏

وَجا: لغت نامه به نقل از غياث اللغات آن را ترس و اندوه معنى كرده. پيداست كه اين معنى از همين كار برد و مانند آن گرفته شده.

آن چنان بر خود بلرزيد آن عصا            

               كآن دو بر جا خشك گشتند از وجا

1232/3

تا نباشد هيچ محسن بى‏وجا            

                       تا نباشد هيچ خائن بى‏رجا

4343/6

شاهد ديگرى براى آن نيافتم.

( 1177) كه دو مرد او را به تنگ آورده‏اند            

                    آبِ رويش، پيش لشكر برده‏اند

كه دو نفر مرد او را بزحمت انداخته و آبرويش را در پيش لشكريان برده‏اند

( 1178) نيست با ايشان، سلاح و لشكرى            

                      جز عصا و در عصا شور و شرى‏

آنها سلاح و لشكرى ندارند ولى عصائى دارند كه آن شور و شرى بر پا كرده است‏

( 1179) تو جهانِ راستان در رفته‏اى            

            گر چه در صورت به خاكى خفته‏اى‏

تو اگر چه بظاهر در خاك خفته‏اى ولى در جهان راستان و عالم واقع هستى‏

جهان راستان: كنايت از عالم برزخ.

( 1180) آن اگر سحر است ما را ده خبر            

                      ور خدايى باشد اى جان پدر

اگر كار آنها سحر است بگو و اگر هم كار خدايى است‏

( 1181) هم خبر ده تا كه ما سجده كنيم            

                        خويشتن بر كيميايى بر زنيم‏

آن را هم بما خبر ده كه ما در مقابل او سجده كنيم و مس وجود خود را به كيميايى عرضه نماييم‏

بر كيميا زدن: كنايت از سود بردن. ايمان آوردن.

( 1182) نااميدانيم و اوميدى رسيد            

                        راندگانيم و كرم ما را كشيد

***********************************

**متن ابیات: از بیت 1183 تا 1196

**جواب گفتن ساحر مرده با فرزندان خود    

( 1183) گفتشان در خواب ،كاى اولاد من            

                 نيست ممكن ظاهر، اين را دم مزن

( 1184) فاش و مطلق گفتنم دستور نيست            

               ليك راز از پيشِ چشمم دور نيست‏

( 1185) ليك بنمايم نشانى با شما            

                       تا شود پيدا شما را اين خفا

( 1186) نور چشمانم، چو آن جا گَه رويد            

                       از مُقام خفتنش ، آگه شويد

( 1187) آن زمان كه خفته باشد آن حكيم            

                     آن عصا را قصد كن، بگذار بيم‏

( 1188) گر بدزدى و توانى، ساحر است            

                     چاره ساحر، برِ تو حاضر است‏

( 1189) ور نتانى هان و هان آن ايزدى است            

             او رسول ذو الجلال و مُهتدى است‏

( 1190) گر جهان ،فرعون گيرد شرق و غرب            

               سر نگون آيد، خدا، آن گاه حَرب؟

( 1191) اين نشانِ راست دادم جانِ باب            

                           بر نويس اللَّهُ أعلَم بِالصَّواب‏

( 1192) جان بابا چون بخسبد ساحرى            

                    سحر و مكرش را نباشد رهبرى‏

( 1193) چون كه چوپان خفت گرگ آمن شود            

           چون كه خفت آن جهد او ساكن شود

( 1194) ليك حيوانى كه چوپانش خداست            

             گرگ را آن جا اميد و ره كجاست؟

(1195) جادوى كه حق كند حقّ است و راست

       جادوى خواندن مر آن حق را ،خطاست‏

( 1196) جان بابا اين نشان قاطع است

                     گر بميرد نيز حقّش رافع است          

***********************************

**شرح ابیات: از بیت 1183 تا 1196

( 1183) گفتشان در خواب كاى اولاد من        

               نيست ممكن ظاهر، اين را دم مزن

پدرشان در خواب به آنها گفت اى فرزندان فاش كردن اين مطلب ممكن نيست‏

( 1184) فاش و مطلق گفتنم دستور نيست          

                   ليك راز از پيش چشمم دور نيست‏

اگر چه اين راز در پيش من آشكار است ولى

اجازه ندارم صريحاً بشما بگويم‏

( 1185) ليك بنمايم نشانى با شما          

                         تا شود پيدا شما را اين خفا

ولى بشما يك نشانى ياد مى‏دهم تا اين سر مخفى بشما آشكار شود

( 1186) نور چشمانم !چو آن جا گَه رويد            

                            از مقام خفتنش آگه شويد

اى نور چشمان من وقتى آن جا رفتيد معلوم نماييد كه او در كجا مى‏خوابد

( 1187) آن زمان كه خفته باشد آن حكيم            

                      آن عصا را قصد كن !بگذار بيم

و چه وقت مى‏خوابد وقتى آن حكيم خوابيده باشد اگر توانستيد عصا را بدون ترس برداريد

بيم گذاشتن: نترسيدن

( 1188) گر بدزدى و توانى، ساحر است            

                        چاره ساحر برِ تو حاضر است‏

و چه وقت مى‏خوابد وقتى آن حكيم خوابيده باشد اگر توانستيد عصا را بدون ترس برداريد

( 1189) ور نتانى هان و هان آن ايزدى است            

              او رسول ذو الجلال و مُهتدى است‏

و اگر نتوانستيد بدانيد كه كار آنها خدايى است و آن شخص فرستاده خداوند است‏

مُهتدى: به راه راست هدايت شده

( 1190) گر جهان فرعون گيرد شرق و غرب            

                سر نگون آيد، خدا، آن گاه حَرب؟

و اگر فرعون شرق و غرب عالم را بگيرد در موقع جنگ با خدا سر نگون خواهد شد

خدا آن گاه حرب: (جمله استفهامىِ انكارى است) با خدا مى‏توان جنگيد؟

( 1191) اين نشانِ راست دادم جانِ باب            

                          بر نويس اللَّهُ أعلَم بِالصَّواب‏

جان پدر اين نشانى درستى بود كه دادم بنويس و عمل كن‏

اللَّهُ أعلم بِالصَّواب: خدا بدان چه درست است داناتر است.

( 1192) جان بابا چون بخسبد ساحرى            

                    سحر و مكرش را نباشد رهبرى‏

فرزندم وقتى ساحرى در خواب باشد كسى نيست كه سحر او را بكار اندازد

1193)چون كه چوپان خفت، گرگ آمن شود            

          چون كه خفت، آن جهد او ساكن شود

وقتى چوپان خواب باشد ديگر كوشش براى نگهدارى گله ندارد آن وقت گرگ از كار او ايمن خواهد بود

( 1194) ليك حيوانى كه چوپانش خداست            

            گرگ را، آن جا اميد و ره كجاست؟

ولى اگر چوپان يك حيوانى خدا باشد گرگ چسان باو تواند راه يافت‏

جادوى كه حق كند، حقّ است و راست

      جادوى خواندن مر آن حق را، خطاست‏

حق اگر جادويى بكند راست است و آن كار را جادو گفتن خطا است زيرا كه واقعيت دارد

جادوى حق: اعجاز.

( 1196) جان بابا اين نشان قاطع است            

                       گر بميرد نيز حقّش رافع است

اينكه گفتم نشان قطعى است اگر آن اژدها بميرد هم خدا او را از ميان برداشته‏

گر بميرد: پيمبر (ص)، چنان كه در بيت‏هاى بعد توضيح بيشتر خواهد داد.

سحر يا جادو چنان كه مى‏دانيم پديد آوردن شكل‏ها و صورت‏هاست در نظر بيننده،

چنان كه ريسمانى را مار نشان دهند،

يا كسى را سر برند و ديگر بارش زنده سازند،

يا در هوا راه روند

و مانند اين كارها.

اما آيا سحر، دگرگونى در ماهيّت است به طور موقت؟ يا تصرفى است در ديده بيننده.

معتزليان سحر را به جميع اقسام آن منكرند و گويند آن چه بيننده را به چشم آيد جز توهم نيست. (كشاف اصطلاحات الفنون)

و بعضى گفته‏اند سحر نتيجه سرعت عمل ساحر است كه چيزى را نشان مى‏دهد و بيننده را مشغول مى‏سازد،

سپس به سرعت چيز ديگرى را جاى آن مى‏نهد. به هر حال آن چه نزد همگان مسلّم است اينكه جادوگر را نيروى تصرف در قلب ماهيت نيست و آن چه مى‏كند تصرف در ديده بيننده است به دليل آن كه پس از زمانى كوتاه آن چه جادو كرده باطل مى‏شود و آن چه در آن جادو به كار رفته به حالت نخست در مى‏آيد.

اما معجزه، آوردن چيزى است خلاف عادت و طبيعت، و آن تصرفى است در حقيقت و ماهيّتِ اشياء نه در ديده نگرنده. مانند جارى شدن آب از سنگ يا شكافته شدن دريا به امر موسى يا معجزه‏هاى رسول (ص).

*************************

 

بازدیدها: 141

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

19 − 14 =