خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه بیست و ششم،از بیت 1197 تا 1258

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه بیست و ششم،از بیت 1197 تا 1258

متن ابیات:از بیت 1197 تا 1214

**تشبيه كردن قرآن مجيد را به عصاى موسى و وفات مصطفى را عليه السّلام نمودن به خواب موسى و قاصدانِ تغيير قرآن را با آن دو ساحر بچه كه قصد بردن عصا كردند، چو موسى را خفته يافتند    

( 1197) مصطفى را وعده كرد الطاف حق            

                     گر بميرى تو ، نميرد اين سبق‏

( 1198) من كتاب و معجزه‏ات را رافعم            

                    بيش و كم كن را،ز قرآن مانعم

(1199)من تو را اندر دوعالم حافظم

                       طاعنان را ازحدیثت رافضم

( 1200) كس نتاند بيش و كم كردن در او            

                       تو ،بِه از من حافظى، ديگر مجو

( 1201) رونقت را، روز روز افزون كنم            

                          نام تو، بر زرّ و بر نقره زنم‏

( 1202) منبر و محراب سازم بهر تو            

                         در محبّت، قهرِ من شد قهرِ تو

( 1203) نامِ تو، از ترس پنهان مى‏گُوَند            

                     چون نمازآرند، پنهان مى‏شوند

( 1204) از هراس و ترسِ كُفّارِ لعين            

                     دينت پنهان مى‏شود زيرِ زمين‏

( 1205) من مناره پُر كنم آفاق را            

                           كور گردانم دو چشمِ عاق را

( 1206) چاكرانت، شهرها گيرند و جاه            

                          دين تو گيرد ز ماهى تا به ماه‏

( 1207) تا قيامت، باقيَش داريم ما            

                 تو مترس از نسخ دين، اى مصطفى‏

( 1208) اى رسول ما !تو جادو نيستى            

                     صادقى ،هم خرقه ی موسيستى‏

( 1209) هست قرآن مر تو را همچون عصا            

                     كفرها را، در كشد چون اژدها

( 1210) تو اگر در زير خاكى خفته‏اى            

           چون عصايش دان، تو آن چه گفته‏اى‏

( 1211) قاصدان را بر عصايش دست نى            

                 تو بخسب اى شه، مبارك خفتنى‏

( 1212) تن بخفته، نور تو بر آسمان            

                         بهر پيكار تو، زِه كرده كمان

( 1213) فلسفى و آن چه پوزَش مى‏كند            

                    قوس نورت، تير دوزَش مى‏كند

( 1214) آن چنان كرد و از آن افزون كه گفت            

                    او بخفت و بخت و اقبالش نخفت‏

***********************************

**شرح ابیات: از بیت 1197 تا 1214

( 1197) مصطفى را وعده كرد الطاف حق                              گر بميرى تو نميرد اين سبق

خداى تعالى بحضرت رسول با الطاف بى‏پايان خود وعده داد كه اگر تو از اين عالم بروى كلام خداوندى كه از همه پيش افتاده است عقب نمانده و از ميان نخواهد رفت‏

سَبَق: درسى كه پيش استاد مى‏خواندند.

در اين بيت كنايت از قرآن كريم است كه درس دين و دنيا در آن آمده است.

( 1198) من كتاب و معجزه‏ات را رافعم            

                 بيش و كم كن را ،ز قرآن مانعم

من حافظ و نگهبان كتاب و معجز تو بوده و كسى را كه بخواهد از آن كم كند يا بر آن بيفزايد طرد خواهم كرد

رافِع: بردارنده. بالا برنده. بلند آواز كننده.

(1199)من تو را، اندر دوعالم حافظم

                     طاعنان را ازحدیثت رافضم

من در دو عالم تو را سر بلند كرده كسانى كه بسخنان تو طعن مى‏زنند از تو دور خواهم ساخت‏

( 1200) كس نتاند بيش و كم كردن در او            

               تو، بِه از من حافظى ديگر مجو

كسى نمى‏تواند كتابى را كه تو آورده‏اى كم و زياد كند و بهتر از من نگهبانى مجوى‏

به از من حافظى مجو: چنان كه در قرآن كريم است: (حجر، 9) إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ. 15: 9 يعنى ما ذكر و قرآن را نازل كرديم و البته نگهدار آن خواهيم بود.

( 1201) رونقت را روز روز، افزون كنم            

                     نام تو، بر زرّ و بر نقره زنم‏

روز بروز آوازه تو را در جهان بلندتر نموده نام تو را نقش زر و سيم خواهم كرد

نام بر زر زدن: كنايت از قدرت و عظمت و تبركى كه به نام رسول (ص) كنند، نيز اشارت بدان كه سكه‏ها به نام او خواهند زد.

( 1202) منبر و محراب سازم بهر تو            

               در محبّت، قهرِ من شد قهرِ تو

براى تو محراب و منبر خواهم ساخت و بر اثر دوستى تو قهر من همانا قهر تو خواهد بود

در محبت قهر من: اشارت است به حديث: «…..مَن أبغَضَنِى فَقَد أبغَضَ اللَّه….» (بحار الانوار، ج 21، ص 90)

( 1203) نامِ تو از ترس، پنهان مى‏گُوَند            

               چون نماز آرند، پنهان مى‏شوند

امروز تابعين تو از ترس نام تو را از كفار پنهان كرده و در موقع نماز در خلوت نماز مى‏خوانند

چون نماز آرند: اشارت است به آغاز دعوت اسلام كه مسلمانان در دل كوه يا جاى پنهان نماز مى‏خواندند اما زمانى نگذشت كه به مسجد الحرام آمدند و در آن جا به عبادت پرداختند. و نيز اشارت است به شهرها كه مسلمانان در آن اندك‏اند و نمى‏توانند آزادانه به عبادت پردازند ولى سرانجام پيروزى از آن آنهاست.

( 1204) از هراس و ترسِ كُفّارِ لعين            

               دينت پنهان مى‏شود زيرِ زمين‏

امروز نام تو را آهسته و در خفا ذكر كرده اذان نماز را آهسته مى‏گويند از ترس كفار دين تو در زير زمينها پنهان است‏

( 1205) من مناره پُر كنم آفاق را            

               كور گردانم دو چشمِ عاق را

من بكورى چشم كسانى كه نافرمانى مى‏كنند براى اذان نماز دين تو جهان را پر از مناره‏هاى بلند خواهم كرد

عاق: نافرمان، سركش

( 1206) چاكرانت ، شهرها گيرند و جاه            

               دين تو گيرد ز ماهى تا به ماه

چاكران تو شهرها فتح كرده صاحب جاه و جلال خواهند شد و دين تو ماه تا ماهى را خواهد گرفت‏

( 1207) تا قيامت باقيَش داريم ما            

           تو مترس از نسخ دين اى مصطفى‏

تو از منسوخ شدن اين دين مترس كه ما آن را تا قيامت باقى خواهيم داشت‏

( 1208) اى رسول ما! تو جادو نيستى            

                 صادقى، هم خرقه موسيستى‏

اى فرستاده ما تو ساحر نيستى بلكه راستگو و هم حرفه موسى هستى‏

جادو نبودن: اشارتى است بدان چه در قرآن كريم در رد گفته كافران آمده كه آن حضرت را ساحر مى‏گفتند.

هم خرقه موسى بودن: كنايت از رداى پيمبرى بر تن داشتن.

دور توست ايرا كه موسىّ كليم            

                       آرزو مى‏بُرد زين دورت مقيم‏

355/2

( 1209) هست قرآن مر تو را همچون عصا            

               كفرها را در كشد چون اژدها

قرآن تو مثل عصاى موسى است كه كفرها را چون اژدها در مى‏كشد و فرو مى‏برد

( 1210) تو اگر در زير خاكى خفته‏اى            

     چون عصايش دان، تو آن چه گفته‏اى‏

اگر چه تو در زير خاك خفته باشى گفته پاك تو چون عصا بيدار است‏

( 1211) قاصدان را بر عصايش دست نى            

               تو بخسب اى شه، مبارك خفتنى‏

تو بخواب و بخواب مبارك خود ادامه ده كسانى كه قصد عصاى تو را دارند بر آن دست نخواهند يافت‏

( 1212) تن بخفته ، نور تو بر آسمان            

                     بهر پيكار تو، زِه كرده كمان

اگر چه تن بخواب رفته ولى نور جان در آسمان كمان را زه كرده براى پيكار با دشمنان آماده است‏

اشاره به آيه واقعه در سوره حجر كه مى‏فرمايد: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ 15: 9 يعنى ما ذكر و قرآن را نازل كرديم و البته نگهدار آن خواهيم بود

كمان زه كردن: اشارت است به حيلت‏ها كه معاندان اسلام پس از زمان وى كرده و مى‏كنند اما كارى از پيش نبرده و نمى‏برند و خدا ايشان را مقهور كند.

( 1213) فلسفى و ،آن چه پوزَش مى‏كند            

               قوس نورت تير دوزَش مى‏كند

فلسفى هر چه بگويد قوس نور تو تير دوزش خواهد كرد

فلسفى: مقصود فيلسوف غير الهى است.

تير دوز كردن: كنايت از باطل ساختن گفتار.

( 1214) آن چنان كرد و از آن افزون كه گفت            

             او بخفت و بخت و اقبالش نخفت‏

آن چه خداوند فرموده بود همان را در حق دين محمد (ص ع) كرد بلكه بيشتر از آن او خوابيد ولى بخت و اقبالش بخواب نرفت‏

آن چنان كرد: فاعل فعل حق تعالى است.

او بخُفت و…: ضمير راجع به رسول است.

مخالفان پيمبران در هر زمان كوشيدند تا از نشر دعوت آنان مانع شوند، اما حيلت‏هاى ايشان بى‏اثر ماند. چنان كه آتش افروختن نمرود و ابراهيم (ع) را در آن افكندن، يا كوشش‏هاى فرعون برابر موسى (ع)، يا توطئه مشركان عرب برابر رسول (ص)، يا معارضت فيلسوفانى كه دين حق را نپذيرفتند و خود و افكار خود را برتر از پيمبران و سخنان آنان بر شمردند.

***********************************

**متن ابیات:از بیت 1215 تا 1228

( 1215) جانِ بابا چون كه ساحر خواب شد          

                      كارِ او بى‏رونق و بى‏تاب شد

( 1216) هر دو بوسيدند گورش را و رفت            

                   تا به مصر از بهر اين پيكارِ زفت‏

( 1217) چون به مصر از بهر آن كار آمدند            

                      طالب موسى و خانة او شدند

( 1218) اتّفاق افتاد، كآن روز ورود            

                     موسى اندر زير نخلى خفته بود

( 1219) پس نشان دادندشان، مردم بدو            

                       كه برو آن سوى نخلستان بجو

( 1220) چون بيامد ، ديد در خرما بُنان          

                     خفته‏اى ، كو بود بيدار جهان‏

( 1221) بهرِ نازِش بسته او دو چشمِ سَر            

                 عرش و فرشش جمله در زير نظر

( 1222) اى بسا بيدار ، چشم و خفته دل            

                 خود چه بيند ديد اهل آب و گل‏

( 1223) آن كه دل بيدار دارد، چشم سَر            

                     گر بخسبد، بر گشايد صد بصر

( 1224) گر تو اهل دل نه‏اى! بيدار باش            

                   طالب دل باش و در پيكار باش‏

( 1225) ور دلت بيدار شد، مى‏خُسپ خَوش            

               نيست غايب ناظرت از هفت و شش‏

( 1226) گفت پيغمبر ،كه خسپد چشم من            

                     ليك كى خسپد دلم اندر وَسَن‏

( 1227) شاه بيدار است، حارس خفته‏گير            

                       جان فداى خفتگانِ دل بصير

( 1228) وصف بيدارى دل، اى معنوى            

                      در نگنجد در هزاران مثنوى‏

***********************************

**شرح ابیات: از بیت 1215 تا 1228      

( 1215) جانِ بابا چون كه ساحر خواب شد          

                        كارِ او بى‏رونق و بى‏تاب شد

پدر آن دو جادوگر گفت اى جان پدر ساحر اگر بخواب رود كارش بى‏رونق و بى‏صاحب خواهد شد

( 1216) هر دو بوسيدند گورش را و رفت            

                     تا به مصر از بهر اين پيكارِ زفت‏

فرزندان از سر قبر او مراجعت كردند و براى اين كار مهم بمصر روانه شدند

( 1217) چون به مصر از بهر آن كار آمدند            

                         طالب موسى و خانه او شدند

چون بمصر رسيدند از موسى و خانه او سراغ گرفتند

( 1218) اتّفاق افتاد كآن روز ورود            

                     موسى اندر زير نخلى خفته بود

اتفاقاً موسى در موقع ورود آنها در سايه نخلى بخواب رفته بود

( 1219) پس نشان دادندشان مردم بدو            

                       كه برو آن سوى نخلستان بجو

مردم به آنها نشانى نخلستان را دادند

( 1220) چون بيامد، ديد در خرما بُنان          

                        خفته‏اى، كو بود بيدار جهان‏

هر دو به نخلستان آمدند در آن حال موسى در خواب بود ولى تنها بيدار اين جهان هم او بود

بيامد: فعل مفرد است ولى مقصود هر دو جادوگر است.

( 1221) بهرِ نازِش، بسته او دو چشمِ سَر            

                   عرش و فرشش جمله در زير نظر

از روى ناز چشم ظاهر بسته ولى عرش و فرش در جلو ديده‏اش آشكار بود

نازش: در فرهنگ لغات و تعبيرات مثنوى،

اين بيت شاهد نازيدن: كبر و غرور، آمده و هر چند معنى «نازش» در فرهنگ‏ها چنين است، ليكن پيداست كه كبر و غرور در مورد موسى (ع) بى‏معنى است. نازش به معنى آرامش و استراحت است.

( 1222) اى بسا بيدار چشم و خفته دل          

                 خود چه بيند ديد اهل آب و گل‏

چه بسا اشخاصى كه چشمشان بيدار و دلشان در خواب است آرى چشم اهل آب و گل چه مى‏تواند ديد

اهل آب و گل: كنايت از آن كه جز جسم و احساس جسمانى چيزى در او نيست. آن كه نيروى ديدن معنى ندارد.

( 1223) آن كه دل بيدار دارد، چشم سَر            

                       گر بخسبد، بر گشايد صد بصر

ولى آن كه دل بيدار دارد اگر چشم سرش بخواب رود صدها چشم مى‏گشايد

چشم سَر: آن كه دلش بيدار است اگر چشم سرش خفته باشد، ديده درون او گشوده است.

( 1224) گر تو اهل دل نه‏اى، بيدار باش            

                       طالب دل باش و در پيكار باش‏

اگر اهل دل نيستى بيدار باش و در طلب دل كوشش و جد و جهد كن‏

( 1225) ور دلت بيدار شد، مى‏خُسپ خَوش            

                 نيست غايب ناظرت از هفت و شَش‏

و اگر دلت بيدار شد تو خود راحت بخواب زيرا آن كه نگاهبان و ناظر تو است همه چيز را مى‏بيند و هيچ وقت غايب نيست‏

هفت و شش: هفت فلك و شش جهت (كل عالم).

چشم تو بيدار و دل خفته به خواب            

                  چشم من خفته دلم در فتح باب‏

مر دلم را پنج حسّ ديگر است            

               حسّ دل را هر دو عالم منظر است‏

3551-3550/2

( 1226) گفت پيغمبر كه خسپد چشم من            

                       ليك كى خسپد دلم اندر وَسَن‏

پيغمبر فرمود چشم من مى‏خوابد ولى قلب من هرگز بخواب نمى‏رود

گفت پيغمبر: اشارت به حديث نبوى است: «تَنامُ عَيناىَ وَ لا يَنامُ قَلبى.» (احاديث مثنوى، ص 70) (بحار الانوار، ج 16، ص 333، از مناقب آل ابى طالب، ابن شهر آشوب)

وَسَن: پينكى. خواب.

( 1227) شاه بيدار است ، حارس خفته‏گير            

                         جان فداى خفتگان دل بصير

شاه بيدار است گو نگهبان در خواب باشد اى جان فداى خفتگانى كه دل بينا دارند

شاه: استعارت از چشم دل، چشم بصيرت.

حارِس: نگهبان استعارت از چشم تن.

( 1228) وصف بيدارى دل، اى معنوى            

                         در نگنجد در هزاران مثنوى‏

شرح بيدارى دل در هزاران مثنوى نمى‏گنجد

معنوى تخلص مولوى است

***********************************

**متن ابیات:از بیت 1230 تا 1244

چون بديدندش كه خفته است او دراز

                        بهر دزدىّ عصا كردند ساز

( 1230) ساحران قصد عصا كردند زود            

                    كز پسش بايد شدن و آن گه ربود

( 1231) اندكى چون پيشتر كردند ساز            

                         اندر آمد آن عصا در اهتزاز

( 1232) آن چنان بر خود بلرزيد آن عصا        

                كآن دو بر جا خشك گشتند از وجا

( 1233) بعد از آن شد اژدها و حمله كرد            

                   هر دُوان بگريختند و روى زرد

( 1234) رو در افتادن گرفتند از نهيب            

                   غلط غلطان منهزِم در هر نشيب‏

( 1235) پس يقينشان شد كه هست از آسمان            

                 ز آن كه مى‏ديدند حدِّ ساحران‏

( 1236) بعد از آن اطلاق و تبشان شد پديد

              كارشان تا نزع و جان كندن رسيد

( 1237) پس فرستادند مردى در زمان            

                     سوى موسى از براى عذر آن‏

( 1238) كامتحان كرديم و ما را كى رسد          

                       امتحانِ تو، اگر نبود حسد؟        

( 1239) مجرمِ شاهيم ما را عفو خواه            

                   اى تو خاص الخاصِ درگاه اله‏

( 1240) عفو كرد و در زمان نيكو شدند            

                 پيش موسى بر زمين سر مى‏زدند

( 1241) گفت موسى عفو كردم اى كرام            

             گشت بر دوزخ تن و جانتان حرام‏

( 1242) من شما را خود نديدم اى دو يار            

                   اعجمى سازيد خود را ز اعتذار

( 1243) همچنان بيگانه شكل و آشنا            

                            در نبرد آييد بهر پادشا

( 1244) پس زمين را بوسه دادند و شدند          

                    انتظار وقت و فرصت مى‏بُدند

***********************************

**شرح ابیات: از بیت 1230 تا 1244

( 1229) چون بديدندش كه خفته است او دراز                                 بهر دزدىّ عصا كردند ساز

القصه دو نفر ساحر چون موسى را خفته يافتند براى دزديدن عصاى او آماده‏شدند

ساز كردن: آماده شدن.

( 1230) ساحران قصد عصا كردند زود            

                     كز پسش بايد شدن و آن گه ربود

از عقب موسى بطرف عصا رفتند كه آن را بربايند

كز پسش بايد شدن: مى‏توان ضمير را به موسى (ع) بر گرداند (به خود گفتند بايد از پشت سر موسى رفت و عصا را دزديد)، و مى‏توان «ش» را ضمير فاعلى گرفت و «پس بايد شدن» را دزدكى، آهسته، بى‏خبر معنى كرد.

ربود: ربودن.

( 1231) اندكى چون پيشتر كردند ساز            

                           اندر آمد آن عصا در اهتزاز

چون نزديك رسيدند عصا به جنبش آمد

اهتزاز: جنبش.

( 1232) آن چنان بر خود بلرزيد آن عصا          

             كآن دو بر جا خشك گشتند از وجا

عصا طورى پيچ و تاب بخود داد كه هر دو از ترس در جاى خود خشك شدند

( 1233) بعد از آن شد اژدها و حمله كرد            

                     هر دُوان بگريختند و روى زرد

پس از آن عصا بصورت اژدها در آمده به آن دو نفر حمله كرد آنها رنگ چهره خود را باخته و فرار كردند

روى زرد: شرمسار.

( 1234) رو در افتادن گرفتند از نهيب            

                           غلط غلطان منهزِم در هر نشيب‏

و از شدت هراس بر زمين غلطيده در سراشيبى غلطان غلطان منهزم شدند

نهيب: ترس، بيم.

( 1235) پس يقينشان شد كه هست از آسمان            

                             ز آن كه مى‏ديدند حدِّ ساحران‏

پس ديگر يقين كردند كه كار موسى كار آسمانى است زيرا كه حدود كار سحر را مى‏دانستند و مى‏ديدند كه اين از حد سحر بيرون است‏

حد: اندازه، اندازه توانايى.

( 1236) بعد از آن اطلاق و تبشان شد پديد

                      كارشان تا نزع و جان كندن رسيد

پس از فرار مبتلاى اسهال و تب شديدى شدند و بحال جان كندن افتادند

اطلاق: شكم روش. و اين حالت گاه از شدت ترس دست دهد.

( 1237) پس فرستادند مردى در زمان            

                         سوى موسى از براى عذر آن‏

ناچار كس بخدمت موسى (ع س) فرستاده و عذر آوردند

( 1238) كامتحان كرديم و ما را كى رسد          

                              امتحانِ تو اگر نبود حسد

و عرض كردند ما شما را امتحان مى‏كرديم و اين كار غلطى بود زيرا اگر حسد نداشتيم كى باين كار اقدام مى‏كرديم‏

( 1239) مجرمِ شاهيم ما را عفو خواه            

                     اى تو خاص الخاصِ درگاه اله‏

اى كسى كه خاص- الخاص درگاه الهى هستى ما گناهكار توايم و بخشش مى‏طلبيم ما را عفو فرما

مجرم شاهيم: ما كه براى امتحان عصاى تو آمديم به خاطر درخواستى است كه فرعون از ما كرده و ما را براى مقابله با تو خوانده اگر نمى‏كرديم نزد فرعون مجرم بوديم.

خاصُ الخاص: گزيده گزيدگان. گزيده از همگان.

( 1240) عفو كرد و در زمان نيكو شدند            

                   پيش موسى بر زمين سر مى‏زدند

حضرت موسى عذر آنها را پذيرفته گناهشان را بخشيد و فى الفور حالشان خوب شد و در پيش موسى سر تعظيم فرود آوردند

( 1241) گفت موسى عفو كردم اى كرام            

                 گشت بر دوزخ تن و جانتان حرام

موسى گفت من شما را عفو كردم تن و جان شما بر دوزخ حرام گرديد

( 1242) من شما را خود نديدم اى دو يار            

                     اعجمى سازيد خود را ز اعتذار

اكنون برويد و مثل آن باشد كه من شما را هيچ نديده‏ام و خود را از من و از كار من و عذرى كه خواستيد بى‏خبر جلوه دهيد

من شما را خود نديدم: شما را ناديده مى‏انگارم.

اعجمى ساختن از اعتذار: عذر نخواستن.

( 1243) همچنان بيگانه شكل و آشنا            

                                 در نبرد آييد بهر پادشا

با داشتن آشنايى خود را با من بيگانه نشان داده و در پيش پادشاه با من نبرد كنيد

بيگانه شكل و آشنا: هر چند با من آشناييد، نزد فرعون چنان آييد كه گويى مرا نمى‏شناسيد.

( 1244) پس زمين را بوسه دادند وشدند

                           انتظار وقت و فرصت مى‏بُدند

دو نفر ساحر نزد موسى زمين ادب بوسيده رفتند و در انتظار موقع نشستند

انتظار:مصدر مبنى از براى فاعل) منتظر)

***********************************

**متن ابیات:از بیت 1245 تا 1258

**جمع آمدن ساحران از مداين پيش فرعون و تشريف‏ها يافتن و دست بر سينه زدن در قهر خصم او كه اين بر ما نويس

( 1245) تا به فرعون آمدند آن ساحران          

                             دادشان تشريف‏هاى بس گران‏

( 1246) وعده‏هاشان كرد و پيشين هم بداد

                   بندگان و اسبان و نقد و جنس و زاد

( 1247) بعد از آن مى‏گفت هين اى سابقان            

                                 گر فزون آييد اندر امتحان‏

( 1248) بر فشانم بر شما چندان عطا            

                                   كه بدرّد پرده جود و سخا

( 1249) پس بگفتندش به اقبال تو شاه            

                                 غالب آييم و شود كارش تباه‏

( 1250) ما در اين فن صفدريم و پهلوان            

                                كس ندارد پاى ما اندر جهان‏

( 1251) ذكر موسى بندِ خاطرها شده است            

                       كين حكايت‏هاست كه پيشين بُدست‏

( 1252) ذكر موسى بهر رو پوش است ليك            

                         نور موسى نقد توست اى مردِ نيك‏

( 1253) موسى و فرعون در هستىّ توست            

                 بايد اين دو خصم را در خويش جُست‏

( 1254) تا قيامت هست از موسى نتاج            

                               نورِ ديگر نيست ديگر شد سراج

( 1255) اين سفال و اين پليته ديگر است          

                ليك نورش نيست، ديگر ز آن سر است‏

( 1256) گر نظر در شيشه دارى گُم شوى            

                     ز آن كه از شيشه است اعداد دُوى‏

( 1257) ور نظر بر نور دارى وارهى            

                               از دُوى و اعداد جسم منتهى‏

( 1258) از نظرگاه است اى مغزِ وجود            

                                اختلاف مؤمن و گبر و جهود

***********************************

**شرح ابیات: از بیت 1245 تا 1258

( 1245) تا به فرعون آمدند آن ساحران

                            دادشان تشريف‏هاى بس گران‏

دست بر سينه زدن: كنايت از پذيرفتن به ادب و تواضع.

قهر: مقهور ساختن، شكست دادن.

نوشتن بر: واگذاردن.

سحره نزد فرعون آمدند و به آنها تشريفهاى فراوان داد

( 1246) وعده‏هاشان كرد و پيشين هم بداد

                         بندگان و اسبان و نقد و جنس و زاد

وعده‏ها كرد بنده‏ها و اسبها داده از نقد و جنس هر چه بيشتر به آنها بخشيد

پيشين: پيشا پيش.

( 1247) بعد از آن مى‏گفت هين اى سابقان            

                                   گر فزون آييد اندر امتحان‏

پس از آن گفت اگر در امتحان موفق شده و بر موسى غلبه كنيد

سابقان: جمع سابق: پيش افتاده. از ديگر جادوگران برتر، بر تران.

( 1248) بر فشانم بر شما چندان عطا            

                                 كه بدرّد پرده جود و سخا

بشما باندازه‏اى عطايا خواهم داد كه ما فوق بخشش و سخا باشد

چندان عطا: گرفته از قرآن كريم است: (اعراف، 113- 114)

قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ اَلْغالِبِينَ. قالَ نَعَمْ وَ إِنَّكُمْ لَمِنَ اَلْمُقَرَّبِينَ. جادوگران نزد فرعون آمدند و گفتند اگر ما غالب شديم آيا مزدى خواهيم داشت؟ (113).

گفت آرى شما از مقربان خواهيد بود (114).

( 1249) پس بگفتندش به اقبال تو شاه            

                               غالب آييم و شود كارش تباه‏

گفتند به اقبال پادشاه بر او غلبه كرده كارش را تباه خواهيم ساخت‏

به اقبال تو شاه غالب آييم: چنان كه در قرآن كريم است كه ساحران گفتند: (شعراء، 44)

بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ اَلْغالِبُونَ. به عزت فرعون قسم می خوریم که حتما بر خصم غالب اییم

( 1250) ما در اين فن صفدريم و پهلوان            

                                 كس ندارد پاى ما اندر جهان‏

ما در فن جادو پهلوان هستيم و كسى بپاى ما نمى‏رسد

پا: به پایه ،كنايت از توانايى، قدرت.

( 1251) ذكر موسى بندِ خاطرها شده است            

                       كين حكايت‏هاست كه پيشين بُدست‏

نام موسى باعث تشويش خاطرها شده در صورتى كه اين كار همان جادوگرى است كه از پيش بوده است‏

بند خاطر شدن: در ذهن جا گرفتن. خاطر را مشغول داشتن. (معاندان يا كوته بينان گويند اين داستان‏هاى گذشته براى چيست).

( 1252) ذكر موسى بهر رو پوش است ليك            

                         نور موسى نقد توست اى مردِ نيك‏

اينكه نام موسى را برديم براى رو پوش است و گرنه نور موسى نقد خود تو است‏

رو پوش: معنى لغوى آن روشن است، ليكن در اين بيت كنايت از مطلبى است كه ظاهر آن چيزى باشد و معنى چيز ديگر. (آوردن داستان موسى تمثيلى است براى روشن كردن حقيقتى).

نور موسى: كنايت از حقيقت انسانى كه در هر كس به وديعت نهاده‏اند.

نقد: كنايت از آن چه به كار آيد.

( 1253) موسى و فرعون در هستىّ توست            

                 بايد اين دو خصم را در خويش جُست‏

موسى و فرعون هر دو در وجود تو است و اين دو خصم را بايد در وجود خود جستجو كنى‏

موسى و فرعون…: نظير:

آن چه در فرعون بود اندر تو هست            

                   ليك اژدرهاست محبوس چَه است‏

971/3

( 1254) تا قيامت هست از موسى نتاج            

                         نورِ ديگر نيست ديگر شد سراج‏

تا قيامت سلسله موسى دوام دارد نور همان نور است فقط چراغ عوض مى‏شود

نور ديگر نيست: آن چه در موسى بود در تو نيز هست. نور همان است چراغ عوض شده است.

چون چراغى نور شمعى را كشيد            

               هر كه ديد آن را يقين آن شمع ديد

همچنين تا صد چراغ ار نقل شد            

                            ديدن آخر لقاى اصل شد

1948- 1947/1

( 1255) اين سفال و اين پليته ديگر است          

                  ليك نورش نيست ديگر ز آن سر است‏

سفال و فتيله است كه عوض شده ولى نور عوض نشده نور از عالم ديگر است و همان نور است‏

سفال و پليته: كنايت از جسم خاكى و جان حيوانى. (جسم‏ها و جان‏هاى حيوانى مختلف است و روشنايى ندارد. روشنى از آن روح است).

ز آن سر: از آن عالم است. (آن روح كه در جسم است از عالم جسمانى نيست از عالم روحانى است).

( 1256) گر نظر در شيشه دارى گُم شوى            

                   ز آن كه از شيشه است اِعداد دُوى‏

اگر چشم بشيشه بدوزى گم خواهى شد زيرا كه دوئيت از شيشه است‏

( 1257) ور نظر بر نور دارى وارهى            

                             از دُوى و اعداد جسم منتهى‏

و اگر بنور ناظر باشى از دوئيت و از عدد جسم متناهى خلاص خواهى شد

( 1258) از نظرگاه است اى مغزِ وجود            

                           اختلاف مؤمن و گبر و جهود

اختلاف مؤمن و كافر از اختلاف نظرگاه آنها است‏

مغز وجود: آن كه ظاهر را ناديده گرفته و به واقع رسيده.

آن چه ميان موسى و فرعون گذشت و ذكر آن در اين بيت‏ها رفت، تنها سر گذشتى از پيشينيان نيست، حقيقتى است كه در هر زمان بوده و هست. در وجود هر كس نورى است از خدا و تاريكى است از نفس و هوى، تا پى كدام را گيرد و به كجا رسد: آن كه جسم را نگريست از شناختن حقيقت باز ماند و آن كه پى نور رفت خود را به خدا رساند.

         در نهاد هر كسى صد خوك هست            

                        خوك بايد سوخت يا زنّار بست…

       در درون هر كسى هست اين خطر            

                             سر برون آرد چو آيد در سفر

(منطق الطير عطار، ص 79)

مردمان در سراسر زمان مظهر آن روشنى و تاريكى‏اند. مظهر موسى مردان كامل و به حق واصل‏اند و مظهر جادوگران گمراهان از حق غافل. آن كه حقيقت را ديد به خدا رسيد و آن كه به صورت چسبيد گمراه گرديد.

كى ببينى سرخ و سبز و فور را            

                                   تا نبينى بيش از اين سه نور را

           ليك چون در رنگ گُم شد هوش تو            

                             شد ز نور آن رنگ‏ها رو پوش تو

1122- 1121/1

 

بازدیدها: 207

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

17 − 4 =