خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه بیست و هشتم،از بیت 1354 تا 1385

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه بیست و هشتم،از بیت 1354 تا 1385

متن ابیات:از بیت 1355 تا 1361

(1355)گفت اى نوح ار تو خواهى جمله را              

                 حشر گردانم بر آرم از ثرى‏

( 1356) بهر كنعانى دل تو نشكنم            

           ليكت از احوال، آگه مى‏كنم‏

( 1357) گفت نه نه راضيَم كه تو مرا            

                 هم كُنى غرقه اگر بايد تو را

( 1358) هر زمانم غرقه مى‏كن من خوشم            

       حكم تو جان است چون جان مى‏كشم‏

( 1359) ننگرم كس را و گر هم بنگرم            

                       او بهانه باشد و تو منظرم‏

( 1360) عاشق صنع توام در شكر و صبر            

               عاشق مصنوع كى باشم چو گبر؟

( 1361) عاشق صُنع خدا ، با فرّ بود            

               عاشق مصنوع او كافر بود

***********************************

**شرح ابیات: از بیت 1355 تا 1361

گفت اى نوح ار تو خواهى جمله را                  

                 حشر گردانم بر آرم از ثرى

فرمود اى نوح اگر تو بخواهى همه غرق شدگان را زنده كرده و از خاك برمى‏انگيزم‏

حشر گرداندن: بر انگيختن. زنده كردن.

ثرى: خاك، زمين.

( 1356) بهر كنعانى دل تو نشكنم            

             ليكت از احوال، آگه مى‏كنم‏

و براى كنعان دل تو را نمى‏شكنم فقط خواستم از احوال او تو را با خبر نمايم‏

آگه كردن: آن كه كنعان از خاندان او نيست و در اين معاملت نظر به پيوند معنوى است نه جسمانى كه:

نَسَبٌ أقرَبُ فِى شَرعِ الهَوَى            

                       بَينَنا مِن نَسَبٍ مِن أبَوَى‏

هكذا العِشقُ رَضِيناهُ وَ من            

                    يَأتَمِر إن تَأمُرى خَيرُ مُرَى‏

(ديوان ابن فارض، ص 29)

(در شريعتِ عشق پيوند عاشقانه ميان ما نزديكتر از پيوند پدر و مادرى است. عشق چنين است و بدان خشنوديم و آن كه تو فرمان دهى و بپذيرد بهترين مردم است.)

امام صادق (ع) فرمود : ولایتی لجَدی خیرٌ مِن ولادتی

( 1357) گفت نه نه راضيَم كه تو مرا            

              هم كُنى غرقه اگر بايد تو را

عرض كرد نه نه اى خداى من راضيم كه اگر تو بخواهى مرا هم غرق كنى

( 1358) هر زمانم غرقه مى‏كن من خوشم            

       حكم تو جان است، چون جان مى‏كشم هر آنى مرا يك مرتبه غرق كن كه من خوشم حكم تو چون جان است و من حكم تو را چون جان در آغوش مى‏كشم‏

( 1359) ننگرم كس را و گر هم بنگرم            

                     او بهانه باشد و تو منظرم‏

من بكسى نگاه نمى‏كنم اگر هم بكسى بنگرم او بهانه است و منظر من فقط تو هستى‏

( 1360) عاشق صنع توام در شكر و صبر            

               عاشق مصنوع كى باشم چو گبر؟

من در حال شكر و صبر عاشق صنع تو بوده و چون گبر عاشق مصنوع نيستم‏

( 1361) عاشق صُنع خدا با فَرّ بود            

             عاشق مصنوع، او كافر بود

آرى عاشق صنع خداوندى با جلال و فر و عاشق مصنوع او كافر است

***********************************

**متن ابیات: از بیت 1362 تا 1375

**توفيق ميان اين دو حديث كه «الرضا بالكفر كفر» و حديث ديگر كه «من لم يرض بقضائى و لم يصبر على بلائي فليطلب رباً سوائى»

( 1362) دى سؤالى كرد سائل مر مرا            

             ز آن كه عاشق بود او بر ماجرا

( 1363) گفت نكته الرِّضَا بِالكُفرِ كُفر            

       اين پيمبر گفت و گفتِ اوست مُهر

( 1364) باز فرمود او كه اندر هر قضا            

                   مر مسلمان را رضا بايد رضا

( 1365) نه قضاى حق بود كفر و نفاق            

             گر بدين راضى شوم باشد شقاق‏

( 1366) ور نيم راضى، بود آن هم زيان            

                 پس چه چاره باشدم اندر ميان؟‏

( 1367) گفتمش اين كفر مقضى، نه قضاست            

                     هست آثار قضا اين كفر، راست‏

( 1368) پس قضا را خواجه از مقضى بدان            

                     تا شكالت دفع گردد در زمان‏

( 1369) راضيَم در كفر ز آن رو كه قضاست            

               نه از اين رو كه نزاع و خُبثِ ماست‏

( 1370) كفر از روى قضا خود كفر نيست            

             حقّ را كافر مخوان اينجا مه ايست‏

( 1371) كفر جهل است و قضاى كفر علم            

         هر دو كى يك باشد آخر حِلم و خِلم‏؟

( 1372) زشتى خط زشتى نقّاش نيست            

         بلكه از وى زشت را بنمودنى است‏

( 1373) قوّت نقّاش باشد آن كه او            

           هم تواند زشت كردن هم نكو

( 1374) گر كشانم بحث اين را من، بساز            

                   تا سؤال و تا جواب آيد دراز

( 1375) ذوق نكته عشق از من مى‏رود            

             نقش خدمت نقش ديگر مى‏شود

***********************************

***شرح ابیات: از بیت 1362 تا 1375

( 1362) دى سؤالى كرد سائل مر مرا            

             ز آن كه عاشق بود او بر ماجرا

ديروز كسى كه عاشق فهميدن اين مطلب بود از من سؤالى كرد

الرِّضا بِالكُفرِ كُفرٌ: احاديث مثنوى مأخذ آن را از كيمياى سعادت آورده است كه «اما رضا دادن به معصيت چگونه روا بود و از آن نهى آمده است، و گفته كه هر كه به آن رضا دهد در آن شريك است و گفته اگر بنده‏اى را به شرق بكشند و كسى در مغرب به آن رضا دهد در آن شريك است.» (احاديث مثنوى، ص 77)

و در فرموده‏هاى امير مؤمنان (ع) است: الرَّاضِى بِفِعلِ قَومٍ كالدَّاخِل فِيهِ مَعَهُم وَ عَلَى كُلِّ داخِلٍ فِى باطِلٍ إثمانِ إثمُ العَمَلِ بِهِ وَ إثمُ الرِّضَى بِهِ. (نهج البلاغه، كلمات قصار: 154)

مَن لَم يَرضَ: آن كه به قضاى من راضى نباشد پس خدايى جز من را طلب كند.

مأخذ آن را مرحوم فروزانفر از الجامع الصغير و شرح تعرف و كنوز الحقائق آورده است (احاديث مثنوى، ص 77- 78)،

و در اصول كافى (ج 2، ص 61- 62) از امام صادق (ع) آمده است:

قالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَبدِىَ المؤمِن لا اصرفُه فى شى‏ءٍ و الاّ جَعَلته خيراً له فَليَرضَ بِقضائى وَ يَصبِر على بَلائى وَ يَشكُر على نَعمائى».

( 1363) گفت نكته الرِّضَا بِالكُفرِ كُفر            

       اين پيمبر گفت و گفتِ اوست مُهر

گفت حديث الرضا بالكفر كفر (راضى بودن بكفر خود كفر است) را پيغمبر فرموده و البته فرموده‏ى او سنديت دارد

مُهر: درست، صحيح، بى‏كم و كاست

( 1364) باز فرمود او كه اندر هر قضا            

                     مر مسلمان را رضا بايد رضا

و نيز در جاى ديگر فرموده است كه مسلمان بايد بهر قضا رضا باشد

( 1365) نه قضاى حق بود كفر و نفاق؟            

             گر بدين راضى شوم باشد شقاق‏

آيا نه اين است كه كفر و نفاق هم قضاى حق است من اگر به آن راضى شوم مشمول حديث اول گرديده و كافر خواهم بود

شِقاق: خلاف، دشمنى.

در ( ایه 7 سوره زمر ) فرمود و لا یرضی لعباده الکفر خداوند برای بندگان راضی به کفر نیست

( 1366) ور نيم راضى، بود آن هم زيان            

                   پس چه چاره باشدم اندر ميان

و اگر هم راضى نباشم مشمول حديث دوم مى‏شوم و آن هم براى من زيان آور است پس در اين ميان چاره من چيست؟

( 1367) گفتمش اين كفر مقضى نه قضاست            

                       هست آثار قضا اين كفر، راست‏

من جواب گفتم كه كفر مقضى است نه قضا قضا عبارت از حكم است و مقضى آن است كه برحكم مترتب شده پس كفر خود قضا نيست بلكه از آثار قضا است‏

قضا: «قضا» عبارت است از وجود همه موجودات در عالم عقلى مجتمع و مجمل بر سبيل ابداع. (شرح اشارات، طوسى)

پس مجموع آن چه از بنده‏اى سر مى‏زند قضاء اللَّه است

و معنى آن اين است كه در علم خدا گذشته است بنده چنان كارها را انجام دهد.

اما «مَقضِى» كارى است كه از بنده سر زده. پس به قضاء اللَّه راضى بودن پذيرفتن چيزى است كه در علم حق تعالى گذشته،

و اگر بنده‏اى بدان راضى نباشد مُكابِر است.

اما لازم اين پذيرش اين نيست كه خداوند بدان چه بنده انجام دهد راضى است.( ولا یرضی لعباده الکفر )

در اينجا اشكالى پيش مى‏آيد و آن اينكه

چرا بايد قضاى خدا بر كفر بنده‏اى جارى گردد.

مولانا اين شبهه را چنين دفع مى‏كند:

قضاء اللَّه (چنان كه نوشته شد) علم خداست به كافر بودن بنده، و علم به هر چيزى كمال است چنان كه نقاشى چيره دست چون صورت زشتى را در كمال زشتى پديد آرد، پديد كردن آن، مهارت وى را رساند:

هر دو گونه نقش اُستادى اوست            

     زشتى او نيست آن رادى اوست‏

زشت را در غايت زشتى كند            

        جمله زشتى‏ها به گردش بر تند

تا كمال دانشش پيدا شود            

                  منكر استاديَش رسوا شود

ور نداند زشت كردن، ناقص است          

زين سبب خَلاّقِ گَبر و مخلِص است‏

2542-2539/2

آن كه كافر مى‏شود از نادانى است و آن چه در علم خدا گذشته گرايش اوست به كفر از روى نادانى. پس جهل از بنده نقص است و علم خدا به جهل وى كمال.

خداى تعالى بنده‏اى را آفريد و راه نيك و بد را بدو نماياند،

و او را اختيار داد تا هر يك از دو راه را كه خواهد بگزيند.

نيز مى‏دانست آن بنده راه بد را خواهد گزيد. قدرت حق تعالى در آن بود كه آن بنده را بيافريند

و بدو قدرت و اختيار دهد.

نه علمِ حق علت كافر بودن اوست،

و نه قدرت بنده علّت كفر،

چرا كه در وى اختيار نهاده بود

و مى‏توانست كافر نشود.

پس راضى به قضاى خدا بايد بود، از آن رو كه قضاى او علم اوست به اشياء و راضى به مَقضِى نبايد بود چه مقضى فعل بنده است.

( 1368) پس قضا را خواجه از مقضى بدان            

                       تا شكالت دفع گردد در زمان

قضا را از مقضى تميز بده تا اشكالت رفع شود

( 1369) راضيَم در كفر ز آن رو كه قضاست            

               نه از اين رو كه نزاع و خُبثِ ماست‏

بكفر راضيم از آن رو كه قضا است نه از آن رو كه مخالفت و خبث طينت ما است‏

( 1370) كفر از روى قضا خود كفر نيست            

             حقّ را كافر مخوان اينجا مه ايست‏

كفر از لحاظ قضا كفر نيست زيرا كه منسوب بحق است و حق را نبايد كافر خواند

( 1371) كفر جهل است و قضاى كفر علم            

         هر دو كى يك باشد آخر حِلم و خِلم؟

كفر نادانى است و قضاى كفر عين دانايى است اين دو با هم يكى نيستند همان طور كه حلم و غضب با هم يكى نيستند

حِلم: بردبارى.

خِلم: خشم، غضب.

( 1372) زشتى خط زشتى نقّاش نيست            

         بلكه از وى زشت را بنمودنى است‏

زشتى خط و نقش دليل زشتى نقاش نيست بلكه نقاش، زشت را نمايش داده و اين خود عين كمال است‏

( 1373) قوّت نقّاش باشد آن كه او            

           هم تواند زشت كردن هم نكو

اين دليل قدرت نقاش است كه هم نقش زشت و هم صورت زيبا رسم كند

( 1374) گر كشانم بحث اين را من، بساز            

                   تا سؤال و تا جواب آيد دراز

اگر بخواهم در اين زمينه بسط مقال داده و صحبت كنم سؤال و جواب بطول انجامد

( 1375) ذوق نكته عشق، از من مى‏رود            

           نقش خدمت ،نقش ديگر مى‏شود

و ذوق نكته عشق از من دورى جسته نقش خدمتم تبديل به نقش ديگر خواهد شد

***********************************

**متن ابیات:از بیت 1376 تا 1385

**مثل در بيان آن كه حيرت مانع بحث و فكرت است

( 1376) آن يكى مرد دو مو آمد شتاب            

                     پيش يك آيينه دار مُستَطاب‏

( 1377) گفت از ريشم سپيدى كن جدا            

                   كه عروس نو گزيدم اى فتَى‏

( 1378) ريش او بُبريد و كُل پيشش نهاد            

                   گفت تو بگزين مرا كارى فتاد

اين سؤال و آن جواب است آن گزين            

                      كه سرِ اينها ندارد دردِ دين‏

( 1380) آن يكى زد سيليى مر زيد را            

               حمله كرد او هم براى كيد را

( 1381) گفت سيلى زن سؤالت مى‏كنم            

             پس جوابم گوى و آن گه مى‏زنم

( 1382) بر قفاى تو زدم آمد طراق            

             يك سؤالى دارم اينجا در وفاق‏

اين طراق از دست من بوده است يا            

                     از قفاگاه تو اى فخرِ كيا

( 1384) گفت از درد، اين فراغت نيستم            

                     كه در اين فكر و تفكّر بيستم‏

( 1385) تو كه بى‏دردى همى‏انديش اين            

             نيست صاحب درد را اين فكر هين‏

***********************************

**شرح ابیات: از بیت 1376 تا 1385

( 1376) آن يكى مرد دو مو آمد شتاب            

                 پيش يك آيينه دار مُستَطاب‏

مرد ريش دارى نزد سلمانى آمده‏

حيرت:

نه چنان حيران كه پشتش سوى اوست            

   بل چنين حيران و غرق و مست دوست‏

313/1(و نگاه كنيد به شرح بيت 313/1)

آن يكى مرد دو مو: «يكى مُزَيِّنى را گفت كه تارهاى موى سپيد از محاسنم بر چين. مُزَيِّن نظر كرد موى سپيد بسيار ديد. ريشش ببريد به يك بار به مقراض، و به دست او داد گفت تو بگزين كه من كار دارم.» (مقالات شمس، قسمت اول، ص 180)

دو مو: كه موهايش سياه و سپيد باشد.

آينه دار: كنايت از آرايشگر. سلمانى.

مُستَطاب: پاكيزه، خوب.

( 1377) گفت از ريشم سپيدى كن جدا            

                    كه عروس نو گزيدم اى فتَى‏

گفت من زن تازه گرفته‏ام موهاى سفيد ريشم را جدا كرده بچين‏

( 1378) ريش او بُبريد و كُل پيشش نهاد            

                   گفت تو بگزين مرا كارى فتاد

سلمانى مقراض گرفته يك جا ريش او را بريده پيشش گذاشت و گفت من كار دارم خودت موهاى سفيد را بر چين‏

اين سؤال و آن جواب است آن گزين            

                     كه سرِ اينها ندارد دردِ دين‏

اين سؤال و جوابها هم كه راجع بقضا گفته شد از اين قبيل است كه مرد دين وقت پرداختن به آن را ندارد

گُزين: گزينش. (پرسش و پاسخ و طرز گزينش مو هر سه مانند هم است).

در بحث گذشته سخن از قضا و مقضى بود و تحليل عقلى اين دو. به مناسبت آن بحث داستان مرد و سيلى زن را عنوان مى‏كند و طرح آن سخريتى است كسانى را كه خود را گرفتار بحث‏هاى فلسفى كرده و خواهند هر مشكلى را با قياس‏هاى منطقى بگشايند، اما آنان كه در حق مستغرق‏اند و دردِ او را دارند پرواى اين شبهه‏ها و گشودن آن را ندارند.

زيركى بفروش و حيرانى بخر            

   زيركى ظنّ است و حيرانى نظر

عقل قربان كن به پيش مصطفى            

        حَسبِيَ اللَّه گو كه اللَّه‏ام كفى‏

1408-1407/4

( 1380) آن يكى زد سيليى مر زيد را            

             حمله كرد او هم براى كيد را

يكى پشت گردن زيدى سيلى محكمى زد زيد خواست تلافى نمايد

كَيد: جنگ، ستيز.

گور مى‏جويند يارانت به صيد            

كور مى‏جويى تو در كوچه به كيد

2361/2

( 1381) گفت سيلى زن سؤالت مى‏كنم            

             پس جوابم گوى و آن گه مى‏زنم‏

مرد گفت صبر كن من سؤالى دارم اول جواب سؤال مرا بده آن وقت بزن

( 1382) بر قفاى تو زدم آمد طراق            

           يك سؤالى دارم اينجا در وفاق‏

من پشت گردنت سيلى زدم

اين طراق از دست من بوده است يا            

                   از قفاگاه تو اى فخرِ كيا

و صداى طرق آن از دست من بود يا از پشت گردن تو؟

( 1384) گفت از درد اين فراغت نيستم            

                     كه در اين فكر و تفكّر بيستم

زيد گفت من از اثر درد فراغت اينكه در اين چيزها فكر كنم ندارم

( 1385) تو كه بى‏دردى همى‏انديش اين        

نيست صاحب درد را اين فكر هين

تو كه درد ندارى در اين خصوص تأمل كن آدم صاحب درد باين چيزها فكر نمى‏كنند او حكم حق را بروى سر نهاده خود و فكرتش را كنار مى‏گذارد

*************************

 

بازدیدها: 332

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

7 + 9 =