خانه / مقالات / مثنوی معنوی / دفتر سوم / مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه سی و دوم،از بیت 1485 تا 1521

مثنوی معنوی، دفتر سوم، جلسه سی و دوم،از بیت 1485 تا 1521

متن ابیات:از بیت 1485 تا 1489

**دويدن گاو در خانه آن دعا كننده به الحاح، قال النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيهِ واله وَ سَلَّم إنَّ اللَّهَ يُحِبُّ المُلِحّينَ فِى الدُّعاء زيرا عين خواست از حق تعالى و الحاح، خواهنده را به است از آن چه مى‏خواهد آن را از او

( 1485) تا كه روزى ناگهان در چاشتگاه            

                   اين دعا مى‏كرد با زارىّ و آه‏

( 1486) ناگهان در خانه‏اش گاوى دويد            

                  شاخ زد بشكست در بند و كليد

( 1487) گاوِ گستاخ اندر آن خانه بجَست            

               مرد در جَست و قَوائم‏هاش بست‏

( 1488) پس گلوى گاو بُبريد، آن زمان            

                         بى‏توقّف بى‏تأمّل بى‏امان‏

( 1489) چون سرش ببريد، شد سوى قصاب            

                     تا اهابش بر كند در دم شتاب‏

************************************شرح ابیات: از بیت 1485 تا 1489

( 1485) تا كه روزى ناگهان در چاشتگاه            

                   اين دعا مى‏كرد با زارىّ و آه‏

تا روزى وقت ظهر در حالى كه مشغول دعا و زارى بود

إلحاح: سخت ايستادن در كارى، اصرار.

إنَّ اللَّهَ يُحِبُّ المُلِحِّينَ فِى الدُّعاء: خدا اصرار كنندگان در دعا را دوست دارد. مجلسى از مكارم الاخلاق آرد: (مريم، 48) قالَ النَّبِيُّ (ص) رَحِمَ اللَّهُ عَبداً طَلَبَ مِنَ اللَّهِ حاجَتَهُ وَ ألَحَّ فِى الدُّعاءِ اُستُجِيبَ لَهُ أم لَم يُستَجَب وَ تَلا هذهِ الآيةِ: أَدْعُوا رَبِّي عَسى‏ أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا.

19: 48 (بحار الانوار، ج 90، ص 370) و از امام صادق (ع) روايت است: إنَّ اللَّه كَرِهَ إلحاحَ النّاس بعضهم لبعض فى المسألة و اَحَبَّ لِنفسه. (بحار الانوار، ج 90، ص 370، از مكارم الاخلاق)

( 1486) ناگهان در خانه‏اش گاوى دويد            

                 شاخ زد بشكست در بند و كليد

ناگاه گاوى دويده با شاخ خود در را شكسته داخل خانه او گرديد

كليد: ظاهراً مخفف كليدان: آلت بست و گشاد در خانه.

( 1487) گاوِ گستاخ اندر آن خانه بجَست            

               مرد در جَست و قَوائم‏هاش بست‏

گاو همين كه داخل خانه شد مرد برخاسته دست و پاى او را بست‏

قوائم: چهار دست و پا.

( 1488) پس گلوى گاو بُبريد، آن زمان            

                      بى‏توقّف بى‏تأمّل بى‏امان‏

و سر او را بدون معطلى بريد

( 1489) چون سرش ببريد، شد سوى قصاب            

                     تا اهابش بر كند در دم شتاب‏

و چون سرش را بدون تأمل بريد سراغ قصاب رفت كه زود و گرماگرم پوست گاو را هم بكند

إهاب: پوست ناپيراسته. پوست.

************************************متن ابیات:ازبیت 1490 تا 1509

**عذر گفتن نظم كننده و مدد خواستن

( 1490) اى تقاضاگر، درون همچون جَنين            

                       چون تقاضا مى‏كنى اتمامِ اين‏؟

( 1491) سهل گردان ره نما توفيق ده            

                         يا تقاضا را بهل بر ما منه‏

( 1492) چون ز مفلس زر تقاضا مى‏كنى            

                 زر ببخشش در سِر اى شاهِ غنی

( 1493) بى‏تو نظم و قافيه شام و سحر            

             زَهره كى دارد كه آيد در نظر

( 1494) نظم و تجنيس و قوافى اى عليم            

                   بنده امر تواند از ترس و بيم‏

( 1495) چون مسبِّح كرده‏اى هر چيز را            

                     ذات بى‏تمييز و با تمييز را

( 1496) هر يكى تسبيح بر نوعى دگر            

           گويد و از حال آن، اين بى‏خبر

( 1497) آدمى مُنكِر ز تسبيح جماد            

       و آن جماد اندر عبادت اوستاد

( 1498) بلكه هفتاد و دو ملّت هر يكى            

             بى‏خبر از يكدگر و اندر شكى‏

( 1499) چون دو ناطق را ز حال همدگر            

            نيست آگه، چون بود ديوار و در

( 1500) چون من از تسبيحِ ناطق غافلم            

               چون بداند سُبحه صامت دلم؟‏

( 1501) هست سُنِّى را يكى تسبيح خاص            

           هست جبرى را ضِدِ آن در مَناص‏

( 1502) سُنِّى از تسبيح جبرى بى‏خبر            

                 جبرى از تسبيح سنّى بى‏اثر

اين همى‏گويد كه آن ضالّ است و گُم                                           

                   بى‏خبر از حال او و ز امر قُم‏

( 1504) و آن همى‏گويد كه اين را چه خبر؟                                       

          جنگشان افكند يزدان از قدر

( 1505) گوهر هر يك هويدا مى‏كند            

                 جنس از ناجنس پيدا مى‏كند

( 1506) قهر را از لطف داند هر كسى            

               خواه دانا خواه نادان يا خسى‏

( 1507) ليك لطفى قهر در، پنهان شده            

               يا كه قهرى در دل لطف آمده‏

( 1508) كم كسى داند مگر ربّانيى            

             كِش بود در دل مِحَكِّ جانيى‏

( 1509) باقيان، زين دو گمانى مى‏برند            

           سوى لانه خود به يك پر مى‏پرند

************************************شرح ابیات: ازبیت 1490 تا 1509

( 1490) اى تقاضاگر درون همچون جَنين            

                     چون تقاضا مى‏كنى اتمامِ اين‏

اى كسى كه تقاضا و خواهش را در درون ما چون جنين در شكم مادران ايجاد مى‏كنى اگر به آخر رساندن تقاضا را مى‏خواهى‏

( 1491) سهل گردان، ره نما، توفيق ده            

                       يا تقاضا را بهل، بر ما منه‏

كار را بر ما آسان نموده و راه بما نشان ده يا تقاضا را رها كن و در قلب ما مگذار

نهادن (بر كسى): تحميل كردن

( 1492) چون ز مفلس زر تقاضا مى‏كنى            

               زر ببخشش در سِر اى شاهِ غنى‏

اى پادشاه غنى اكنون كه از مفلس زر مى‏خواهى پنهانى باو زر بخش

سِرّ: نهان، پنهانى.

زر در سر بخشيدن: استعارت از توفيق دادن.

( 1493) بى‏تو نظم و قافيه شام و سحر            

             زَهره كى دارد كه آيد در نظر

بدون اراده تو نظم و قافيه در شام و سحر كى زهره آن را دارند كه بنظر ناظم آيند

( 1494) نظم و تجنيس و قوافى اى عليم            

                   بنده امر تواند از ترس و بيم‏

اى كه همه چيز را مى‏دانى نظم و تجنيس و قافيه‏ها همگى بنده امر تواند

تَجنيس: دو كلمه كه در حرف‏ها يكى باشند و در معنى مغاير و آن را «جناس» نيز گويند، و تجنيس را نوع‏هاست.

( 1495) چون مسبِّح كرده‏اى هر چيز را            

                       ذات بى‏تمييز و با تمييز را

چون همه را چه آنها كه عقل و تميز دارند و چه آنها كه بى‏تميزند تو تسبيح گو كرده‏اى

مُسبِّح كردن: قدرت تسبيح دادن. گرفته از قرآن كريم است اشاره به آيه در سوره بنى اسرائيل17: 44 وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ يعنى چيزى در عالم نيست مگر اينكه بحمد خداوندى تسبيح گو است و لكن تسبيح آنها را نمى‏فهمند

مر جمادى را كند فضلش خبير            

               عاقلان را كرده قهر او ضرير

513/1

(نگاه كنيد به: شرح بيت1020/3)

( 1496) هر يكى تسبيح بر نوعى دگر            

             گويد و از حال آن، اين بى‏خبر

هر يك از موجودات تسبيح مخصوص بخود دارد كه ديگرى از آن بى‏خبر است

( 1497) آدمى مُنكِر ز تسبيح جماد            

         و آن جماد اندر عبادت اوستاد

آدمى منكر تسبيح گفتن جماد است در صورتى كه جماد در تسبيح گويى خود استاد است

( 1498) بلكه هفتاد و دو ملّت هر يكى            

               بى‏خبر از يكدگر و اندر شكى‏

بلكه از جماد گذشته و آدم و هفتاد و دو ملت هر يك از ديگرى بى‏خبر و در باره سايرين در شك و ترديد است

( 1499) چون دو ناطق را ز حال همدگر            

               نيست آگه، چون بود ديوار و در؟

وقتى دو نفر ناطق و با شعور از حال يكديگر بى‏خبر باشند در و ديوار كه جمادند چگونه از هم با خبر خواهند بود

( 1500) چون من از تسبيحِ ناطق غافلم            

             چون بداند سُبحه صامت دلم‏؟

من كه از تسبيح ناطق غافل هستم دلم از تسبيح آن كه ناطق نيست چگونه با خبر خواهد بود

( 1501) هست سُنِّى را يكى تسبيح خاص            

             هست جبرى را ضد آن در مَناص‏

سنى تسبيح مخصوصى دارد و جبرى از تسبيح ديگرى كه ضد او است

سُنّى: در اين عبارت كسى است كه در كار و انديشه، پيروى از سنّت رسول (ص) كند.

گفتار و رفتار و تقرير او را به كار بندد.

جبرى: آن كه هيچ گونه قدرتى را براى بنده قائل نيست، و گويد آدمى هر چه مى‏كند در آن كار از خود اراده ندارد در حالى كه سنّى قدرت را تا حد كسب مى‏پذيرد.

(نگاه كنيد به: شرح بيت 731 2)

مَناص: پناهگاه، گريز جاى.

( 1502) سُنِّى از تسبيح جبرى بى‏خبر            

                   جبرى از تسبيح سنّى بى‏اثر

سنى از تسبيح جبرى بى‏خبر و جبرى از تسبيح سنى بى‏اطلاع است‏

اين همى‏گويد كه آن ضالّ است و گُم                                             بى‏خبر از حال او و ز امر قُم‏

اين مى‏گويد كه آن گم و گمراه است در صورتى كه از حال او بى‏خبر است (چنانچه آن كه حضرت رسول (ص ع) را انكار مى‏كند) از امر قُمْ 74: 2 بى‏اطلاع است‏

 

أمرِ قُم: تلميح باول سوره مدثر كه مى‏فرمايد74: 1- 3 يا أَيُّهَا اَلْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ وَ رَبَّكَ فَكَبِّرْ يعنى اى كسى كه جامه بسر كشيده و استراحت كرده‏اى برخيز و مردم را بترسان خداى خود را تعظيم كن 74: 2

در جمله «امر قم» نكته‏اى است و آن اينكه اگر سخن جبرى درست باشد، انذار معنى نخواهد داشت.

( 1504) و آن همى‏گويد كه اين را چه خبر؟

                      جنگشان افكند يزدان از قدر

آن يكى مى‏گويد اين چه خبر دارد و چه مى‏داند اينها را تقدير خداوندى وادار بجنگ نموده است‏

قدر: به دو معنى است يكى تفصيل قضاست كه در علم خدا رفته است و ديگرى قدرت بنده. و پيروان اين انديشه را «قَدَريَّه» گويند و در اينجا معنى نخست مقصود است. (تقدير ازلى چنين بود كه اينان با هم مخالف باشند.) هر چند به معنى دوم هم مى‏توان گرفت. (جنگ اين دو دسته بر سر قدرت داشتن يا نداشتن آدمى است).

( 1505) گوهر هر يك هويدا مى‏كند            

                 جنس از ناجنس پيدا مى‏كند

و با اين كار باطن هر يك را ظاهر ساخته جنس را از ناجنس جدا مى‏كند

( 1506) قهر را از لطف داند هر كسى            

             خواه دانا خواه نادان يا خسى

قهر و لطف را نادان و دانا از هم تميز مى‏دهند

( 1507) ليك لطفى قهر در، پنهان شده            

             يا كه قهرى در دل لطف آمده

ولى چون لطفى در قهر پنهان شود يا قهرى در دل لطفى در جريان باشد

لطفِ پنهان در قهر…: گاه خداوند بنده نافرمانى را نعمتى دهد مال يا جاه يا تندرستى، او پندارد كه اين نعمت او را نيك است، حالى كه آن استدراج است كه (آل عمران، 178) إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً. 3: 178 و گاه بنده را به سختى بيازمايد و صبر او را ببيند تا بر رتبت او بيفزايد.

گر نديدى سود او در قهر او            

   كى شدى آن لطف مطلق قهر جو

بچّه مى‏لرزد از آن نيش حجام            

        مادر مشفق در آن دم شاد كام‏

244- 243/1

شناخت لطف را در قهر و قهر را در لطف، همه كس نتواند چه آن خاص اولياست.

( 1508) كم كسى داند مگر ربّانيى            

         كِش بود در دل مِحَكِّ جانيى‏

فقط كسى تميز مى‏دهد كه عالم ربانى بوده و دل او محك جان باشد

مِحَكِّ جانى: درون روشن كه تميز سره از ناسره تواند داد.

( 1509) باقيان زين دو گمانى مى‏برند            

             سوى لانه خود به يك پر مى‏پرند

باقى مردم از اين دو كه گفتيم فقط گمانى مى‏كنند و احتمال مى‏دهند و با يك پر بسوى لانه خود پرواز مى‏كنند

با يك پر به لانه پريدن: نگاه كنيد به: بيت‏هاى بعد.

در داستان «تقاضاگرِ روزى بى‏رنج» خوانديم كه روزىِ وى به خانه‏اش در آمد.

مولانا نيز همچون او به دعا مى‏ايستد و از خدا مى‏خواهد در پايان بخشيدن مثنوى يا پايان دادن آن چه را از معارف اسلامى در سينه دارد، او را يارى فرمايد. اوست كه گويد بگو، و هم اوست كه بايد او را توفيق دهد. بى‏خواست او و بى‏بخشش او هيچ كارى انجام نگيرد و هيچ علمى به متعلم املا نگردد.

در قرآن كريم است كه هر چيز خدا را تسبيح مى‏گويد و چنان كه نوشته شد معتزليان تسبيح جمادها را به تسبيح انسان‏ها بر گردانده‏اند. (نگاه كنيد به: شرح بيت 1027/3 به بعد) مولانا به تعريض به آنان مى‏گويد، اگر شما در فهم تسبيح صامت‏ها درمانده‏ايد و از آن بى‏خبريد ناطق‏ها را هم از تسبيح يكديگر خبرى نيست. سنّى را در تسبيح روشى است و جبرى را روشى ديگر. هر يك ديگرى را به گمراهى نسبت مى‏دهد. آن كه از حقيقت حال هر كس آگاه است خداست يا اولياى خدا.

************************************متن ابیات:از بیت 1510 تا 1521

**بيان آن كه علم را دو پر است و گمان را يك پر است (ناقص آمد ظنّ به پرواز ابتر است)، مثال ظنّ و يقين در علم

(1510)علم را دو پَر گمان را يك پَر است                                 

   ناقص آمد ظن به پرواز ابتر است‏

( 1511) مرغِ يك پر زود افتد سر نگون            

                        باز بر پرّد دو گامى يا فزون‏

( 1512) اُفت خيزان مى‏رود مرغِ گُمان            

                           با يكى پَر بر اميدِ آشيان‏

( 1513) چون ز ظن وارَست، علمش رو نمود            

             شد دو پَر آن مرغِ يك پر، پر گشود

( 1514) بعد از آن يَمشِى سَوِيًّا مستقيم                                

      نگه عَلَى وَجهِه، مُكِبّاً أو سَقيم‏

( 1515) با دو پر بر مى‏پرد چون جبرئيل            

               بى‏گمان و بى‏مگر بى‏قال و قيل‏

( 1516) گر همه عالم بگويندش توى            

                   بر ره يزدان و دين مُستوى‏

( 1517) او نگردد گرم‏تر از گفتشان            

                   جانِ طاقِ او نگردد جُفتشان‏

( 1518) ور همه گويند او را گمرهى            

                 كوه پندارى و تو برگِ كهى‏

( 1519) او نيفتد در گمان از طعنشان            

                     او نگردد دردمند از ظعنشان‏

( 1520) بلكه گر دريا و كوه آيد به گفت                         

 گويدش با گمرهى گشتى تو جفت‏

( 1521) هيچ يك ذرّه نيفتد در خيال            

               يا به طعن طاعنان رنجور حال

************************************شرح ابیات : از بیت 1510 تا 1521

(1510)علم را دو پَر گمان را يك پَر است                              ناقص آمد ظن به پرواز ابتر است‏

طاير علم دو پر دارد و گمان داراى يك پر است اين است كه ظن و گمان در پرواز ناقص و ابتر است‏

( 1511) مرغ يك پر زود افتد سر نگون            

                     باز بر پرّد دو گامى يا فزون‏

مرغ يك پر زود سر نگون شده و مى‏افتد و اگر باز بپرد دو گام يا اندكى بيشتر نتواند

( 1512) اُفت خيزان مى‏رود مرغِ گُمان            

                         با يكى پَر بر اميدِ آشيان‏

مرغ گمان با يك پر افتان و خيزان باميد آشيان مى‏رود

( 1513) چون ز ظن وارَست علمش رو نمود            

             شد دو پَر آن مرغِ يك پر، پر گشود

ولى اگر از ظن و گمان مستخلص شده بعلم رسيد داراى دو پر گرديده پر گشوده و پرواز مى‏كند

( 1514) بعد از آن يَمشِى سَوِيًّا مستقيم            

                       نه عَلَى وَجهِه مُكِبّاً أو سَقيم‏

آن وقت مصداق (ملك، 22)يَمْشِي سَوِيًّا عَلى‏ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ شده و يَمْشِي مُكِبًّا عَلى‏ وَجْهِهِ نخواهد بود67: 22

يَمشِى سَوِيًّا مُستَقيم: راست قامت مى‏رود بر راه راست.

عَلى وَجهِه مُكِبّاً أو سَقيم: بر روى خود نگون سار يا بيمار. هر دو فقره گرفته از قرآن كريم است: (ملك، 22) أَ فَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى‏ وَجْهِهِ أَهْدى‏ أَ مَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلى‏ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ: 67: 22 آن كه نگون سار بر روى مى‏رود راه يافته‏تر است يا آن كه راست قامت بر راه راست مى‏رود.

( 1515) با دو پر بر مى‏پرد چون جبرئيل            

                 بى‏گمان و بى‏مگر بى‏قال و قيل

آن وقت است كه چون جبرئيل با دو پر خود بدون گمان و مكر و قيل و قال پرواز مى‏كند

( 1516) گر همه عالم بگويندش توى            

                       بر ره يزدان و دين مُستوى‏

اگر همه مردم باو بگويند كه تو در راه خدا بوده و راه راست مى‏روى‏

دين مستوى: دينِ درست، دين راست.

( 1517) او نگردد گرم‏تر از گفتشان            

                 جان طاقِ او نگردد جُفتشان‏

از گفته آنها بر يقينش افزوده نخواهد شد

طاق: يگانه، منفرد، كه از همگان ممتاز است

( 1518) ور همه گويند او را گمرهى            

                 كوه پندارى و تو برگِ كَهى‏

و اگر همه باو بگويند كه تو گمراهى و اين ايمان تو كاهى است كه تو كوه فرض كرده‏اى‏

( 1519) او نيفتد در گمان از طعنشان            

                     او نگردد دردمند از ظعنشان‏

از طعنه آنها بگمان نمى‏افتد و از رفتار آنها بد دل نشده و عقيده‏اش تزلزل نخواهد يافت‏

ظعن: كوچ كردن، رفتن از جايى به جايى، و مقصود واگذاردن و ترك گفتن است.

( 1520) بلكه گر دريا و كوه آيد به گفت                          گويدش با گمرهى گشتى تو جفت

بلكه اگر درياها و كوهها بسخن آمده و بگويند كه تو گمراه شده‏اى‏

( 1521) هيچ، يك ذرّه نيفتد در خيال            

يا به طعن طاعنان رنجور حال

يك ذره بخيال نمى‏افتد و از طعنه طاغيان بد حال نمى‏شود

چنان كه خواهيم ديد اسرائيليان بر داورى داود خرده مى‏گيرند. خرده گيرى آنان بر پايه علم ظاهرى است. مرد مستمند بى‏رضايت و اجازت خداوندِ گاو، گاو را مى‏كشد، اما داود به وحى الهى از حقيقت حال آگاه است و با علم اليقين قضاوت مى‏كند نه با علم نظرى يا علم تقليدى. مولانا بارها از چنين علم‏ها به «ظن» تعبير مى‏كند چرا كه ظن را دو رويه است. بود كه با واقع منطبق باشد و بود كه خلاف واقع رود كه (نجم، 28)وَ إِنَّ اَلظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ اَلْحَقِّ شَيْئاً. 53: 28

هر گمان تشنه يقين است اى پسر            

              مى‏زند اندر تزايد بال و پر

چون رسد در علم پس پَر پا شود            

            مر يقين را علم او بويا شود

4119- 4118/3

اما علم اليقين را خطا نيست. هر كه را چنين علم نصيب گردد، از همگان منفرد است و راى او با ستايش و نكوهش اين و آن تغيير نمى‏كند. اما آن را كه چنين يقينى نيست از وهم مردمان متأثر مى‏گردد چون معلم مكتب خانه در داستان آينده.

 

بازدیدها: 269

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

1 × 4 =