خانه / مقالات / قرآن / تدبر، تعقل ،تفکر / تدبر در قرآن شمارۀ 11

تدبر در قرآن شمارۀ 11

تدبر در قرآن شمارۀ 11:

در تدبر شمارۀ 10 دربارۀ «حسنه» وشواهد قرآنی آن بحث کردیم هم اکنون عرضه می داریم که:

در تفسیر عیاشی از امام صادق (علیه السلام) روایت آورده که درتفسیرآیه: ربنا آتنا فی الدنیا حسنه و فی الخره حسنه فرمود: منظور از حسنه رضوان خدا و بهشت در آخرت است، و نیز سعه رزق و حسن خلق در دنیا است.

و رضوان یعنی رضایت بسیار

 پرسش:خداوند به چه چیز رضایت بسیار دارد؟

 پاسخ : طبق شوری/23/ص486: ذَالِكَ الَّذِى يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ  قُل لَّا أَسَْلُكمُ‏ْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فىِ الْقُرْبىَ‏  وَ مَن يَقْترَِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا  إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ

اين است همان كه خدا بندگان خود را بدان بشارت مى‏دهد، بندگانى كه ايمان آورده اعمال صالح كردند. بگو من از شما در برابر رسالتم مزدى طلب نمى‏كنم به جز مودت نسبت به اقرباء، و كسى كه حسنه‏اى به جاى آورد، ما حسنى بر آن حسنه اضافه مى‏كنيم كه خدا آمرزگار و قدردان است

مودت آل محمد(ص) است

در این باره روایاتی را عرضه می داریم:

*در عیون الاخبار شیخ صدوق:

در تفسير آيه مودت (قل لا اسالکم عليه اجراً الي المودة في القربي «شوري/23») شيخ صدوق مي گويد: بر طبق اين آيه، مودت اهل بيت واجب است چون اجر نبوت تلقي شده است.

*في محاسن البرقى:

سئلت ابا جعفر عن قوله تعالى : ( قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة في القربى ) فقال : هم و الله من نصيبه من الله على العباد لمحمد صلى الله عليه و اله في أهل بيته .

*مودت فی القربی یک امر واجبی است بر عِباد.

*در تفسیر لاهیجی جلد سوم صحفة 514:

امـيـر مـؤ مـنـان  فـرمـود: الحـسـنـه مـعـرفـة الولايـة و حـبـنـا اهل البيت و السيئة انكار الولاية و بغضنا اهل البيت : حسنه شناخت ولايت و دوستى ما
اهلبيت است ، و سيئه انكار ولايت و دشمنى ما اهلبيت مى باشد.

کسی که سیئه با خود بیا ورد قرآن کریم می فرماید:

سورة نمل/90/ص385 : وَ مَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فىِ النَّارِ هَلْ تجُْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ

هر كه كار بد انجام دهد آنها به رو در آتش سرنگون شوند آيا جز در مقابل اعمالى كه مى‏كرده‏ايد سزايتان مى‏دهند

پرسش: طبق شواهد قرآنی نزدیک ترین افراد به رسول اکرم چه کسانی هستند؟

معیار قرآنی: کلمة «آل» به معنی نزدیک ترین است.

سورة آل عمران/68/ص58 : إِنَّ أَوْلىَ النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هَاذَا النَّبىِ‏ُّ وَ الَّذِينَ ءَامَنُواْ  وَ اللَّهُ وَلىِ‏ُّ الْمُؤْمِنِينَ

محققا نزديك‏ترين مردم به ابراهيم هر آينه كسانى هستند كه از او پيروى كردند و اين پيامبر و كسانى كه از او پيروى كردند اهل ايمانند، و خداوند ولى و دوستدار مؤمنين است

بنابراین  نزدیک ترین افراد به حضرت ابراهیم(ع) چه کسانی هستند؟ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ

یعنی صرف اینکه ابی لهب عموی پیامبر است نمی تواند در زمرۀ « فی القربی » باشد زیرا او کافر است و مودت کافر خلاف نص قرآن است

سورة توبه/23 و 24 /ص190: يَأَيهَُّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ ءَابَاءَكُمْ وَ إِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّواْ الْكُفْرَ عَلىَ الْايمَنِ  وَ مَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَأُوْلَئكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، پدران و برادران خود را اگر كفر را بر ايمان ترجيح داده‏اند اولياء خود ندانيد، كسانى كه از شما با ايشان دوستى كنند خود ايشان هم ستمگرانند

توبه /24/ص190:قُلْ إِن كاَنَ ءَابَاؤُكُمْ وَ أَبْنَاؤُكُمْ وَ إِخْوَانُكُمْ وَ أَزْوَاجُكمُ‏ْ وَ عَشِيرَتُكمُ‏ْ وَ أَمْوَالٌ اقْترََفْتُمُوهَا وَ تجَِرَةٌ تخَْشَوْنَ كَسَادَهَا وَ مَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُم مِّنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهَادٍ فىِ سَبِيلِهِ فَترََبَّصُواْ حَتىَ‏ يَأْتىِ‏َ اللَّهُ بِأَمْرِهِ  وَ اللَّهُ لَا يهَْدِى الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ

بگو اگر پدران و فرزندان و برادران و همسران و قوم و خويش شما و اموالى كه بدست آورده‏ايد و تجارتى كه از كساد آن مى‏هراسيد و مسكن‏هايى كه بدان علاقمنديد در نظر شما محبوب‏تر است از خدا و رسول او و جهاد در راه او، پس منتظر باشيد تا خدا فرمان خود را بياورد، و خدا مردم تبه‏كار را هدايت نمى‏كند

 پس تفاسیری که از اهل سنت گفته اند که فی القربی خویشان پیامبر هستند خلاف نص قرآن است.

نتیجه آنکه  مراد از فی القربی کسانی هستند که خداوند ایشان را از هر رجس و آلودگی مطهر قرار داد زیرا که محبت ایشان، محبت خداوند است.

***

هم اکنون پیرامون آیۀ مودت نظر مفسران را بررسی و نتایج آن را ارائه می کنیم :

اقوال مفسرین در معنای موده فی القربی :

محدث خبیر، سید هاشم بحرانی، در کتاب غایت المرام، 17 روایت از اهل سنت و 22 روایت از شیعه درباره ی این آیه نقل کرده است.(بحرانی، ط قدیم : 3 / 23 – 244 )

که برخی از روایات آن چنین است.

1-کلینی در کافی با سند صحیح از اسماعیل بن عبدالخالق نقل می کند: امام صادق(ع) فرمود: همانا این آیه درباره ی اهل بیت (علی، فاطمه، حسن و حسین) که اصحاب کساء هستند، نازل شده است.

2-کلینی در کافی با سند صحیح از عبدالله بن عجلان، نقل می کند : امام باقر (ع) درباره ی آیه مودت فرمودند:«هم الائمه» مقصود از القربی، ائمه هستند. (کلینی، 1413 : 1 / 477)

3-طبری در جامع البیان از ابی دیلم نقل می کند: هنگامی که علی بن الحسین(ع) را به صورت اسیر آوردند و در دروازه ی دمشق نگه داشتند، مردی از اهل شام برخاست و گفت: خدا را شکر که شما را کشت و ریشه کن کرد، علی بن الحسین(ع) فرمود: آیا قرآن خوانده ای؟ گفت: آری فرمود: آیا آل حامیم را خوانده ای؟ گفت: قرآن را خوانده ام امّا آل حامیم را نخوانده ام. فرمود: نخوانده ای«قل لا أسئلُکُم علیه أجراً الاالمودة  فی القربی» گفت: آیا شما آنها هستید، فرمود: بلی.

(طبری، 2009 : 11 / 144)

4-حاکم حسکانی از علمای عامه در شواهد التنزیل از سعیدبن جبیر از ابن عباس نقل می کند: هنگامی که آیه «قل لا أسئلُکُم علیه اجراً الاالمودة فی القربی» نازل شد، اصحاب گفتند: ای رسول خدا این ها کیستند، که خداوند ما را به محبت آن ها امر کرده است، فرمود: علی، فاطمه و فرزندان آن دو می باشند.

(حسکانی، 1411: 2 /191)

5-حاکم نیشابوری نیز از علمای عامه در المستدرک، خطبه ای طولانی از امام حسن (ع) نقل می کند که ضمن آن چنین آمده است:(أنا من اهل البیت الذی افترض الله مودتهم علی کل مسلم، فقال تبارک و تعالی لنبیه (ص) قال: «قل لا أسئلُکُم علیه اجراً الاالمودة فی القربی و من یقترف حسنة نزد له فیها حسناً»، فاقتراف الحسنه مودتنا اهل بیت)، من از خاندانی هستم که خداوند محبت آن ها را بر هر مسلمانی واجب کرده و به پیامبرش فرموده: بگو از شما پاداش بر این کار نمی طلبم جز دوستی نزدیکانم و هرکسی کار نیکی انجام دهد بر نیکی اش می افزایم. کار نیک انجام دادن همان دوستی با اهل بیت است.

(حاکم نیشابوری، 1418 : 4 / 165)

6-حاکم حسکانی در شواهد التنزیل از ابی امامه باهِلی، نقل می کند: رسول خدا(ص) فرمود: خداوند پیامبران را از درخت های مختلفی آفرید و من و علی را از یک درخت آفرید، من اصل آن هستم و علی شاخۀ آن و فاطمه موجب بارور شدن آن درخت است، و حسن و حسین میوه های آن هستند، پس هرکس به شاخه ای از شاخه های آن بیاویزد، نجات می یابدو کسی که منحرف شود سقوط   می کند، و اگر بنده ای خدا در میان صفا و مروه هزار سال و پس از آن هزار سال و از آن پس هزار سال عبادت کند، اما جهت ما را نداشته باشد، خداوند او را به صورت، در آتش افکند، پس پیامبر (برای تأیید این مطلب) این آیه را تلاوت فرمود «قل لا أسئلکُم علیه اجراً الاالمودة فی القربی»

(حسکانی، 1411 : 2 / 203 )

7-زمخشری در کشاف، فخر رازی در تفسیر کبیر و قُرطُبی در جامع لاحکام القرآن از پیامبر اکرم (ص)دربارۀ محبت آل محمد در ذیل آیه مودت، روایتی نقل کرده اند که این روایت مطابق نقل کشاف و تفسیر کبیر فخر رازی چنین است: رسول خدا(ص) فرمود: هرکس با محبت آل محمد بمیرد، شهید از دنیارفته است.آگاه باشید: هر کس بامحبت آل محمد (ص) از دنیا رود، بخشیده شده است. آگاه باشید: هر کس با محبت آل محمد از دنیا برود، با توبه از دنیا رفته است .آگاه باشید: هر کس با محبت آل محمد (ص) از دنیا برود، مؤمن با ایمان کامل از دنیا رفته است. آگاه باشید: هرکس با محبت آل محمد(ص) از دنیا رود، فرشته مرگ او را بشارت به بهشت می دهد؛ سپس فرشتگان منکر و نکیر به او بشارت دهند. آگاه باشید: هرکس با محبت آل محمد(ص) از دنیا رود، او را با احترام به سوی بهشت می برند، آن چنان که عروس به خانه داماد. آگاه باشید: هرکس با محبت آل محمد(ص) از دنیا رود، در قبر او دو در به سوی بهشت گشوده می شود. آگاه باشید: هرکس با محبت آل محمد(ص) از دنیا رود، قبر او را ، زیارتگاه فرشتگان رحمت، قرار می دهند. آگاه باشید: هرکس با  محبت آل محمد از دنیا رود، به سنت وجماعت اسلام از دنیا رفته است،

آگاه باشید: هرکس با عداوت آل محمد(ص) از دنیا رود، روز قیامت در حالی وارد عرصه ی محشر می شود که درپیشانی او نوشته شده: مأیوس ازرحمت خدا، آگاه باشید: هرکس با بغض آل محمد(ص) از دنیا برود، کافر از دنیا رفته است. آگاه باشید: هرکس با عداوت آل محمد(ص) از دنیا برود، بوی بهشت را استشمام نخواهد کرد.

فخر رازی پس از بیان این حدیث می افزاید: آل محمد (ص) کسانی هستند که بازگشت امرشان به او است و کسانی که ارتباطشان محکم تر و کامل تر باشد، (آل) محسوب می شوند و شکی نیست که فاطمه، علی، حسن و حسین محکم ترین پیوند را با رسول خدا(ص) داشتند و این از مسلمات و مستفاد از احادیث متواتر است، بنابراین لازم است که آن ها (آل پیامبر) باشند.

ولی درتفسیرخود این روایت را می آورد:

قال رسول الله: فاطمة اقربُ الناس الیه.

در پایان فخر رازی سخنان خود را با اشعار معروف شافعی پایان می دهد :

یاراکباً قفا بالمحصب من منی   

ای سوار که عازم حج هستی

                       و اهتف بساکن خیفها والناهض

در آن جا که برای رمی جمرات ریگ جمع می کنند

سحراً إذا فاض الحجیج الی مِنی   

بایست و به کسانی که در مسجد خیف مشغول عبادتند و یا در حال حرکت از آنجا می باشند ندا بده.

                          فیضا کما نظم الفرات الغائض

هم چنین به هنگام سحر گاه که حاجیان از مشعر به سوی منی کوچ می کنند و همچون نهری عظیم و خروشان وارد سرزمین منی می شوند ندا بده و بگو:

ان کان رفضاً حب آل محمد    

اگر محبت آل محمد(ص)رفض و ترک دین است

                               فلیشهد الثقلان انی رافضی

همه ی جن و انس شهادت دهند که من رافضی هستم

 (رازی ، ط قدیم : 27 / 166)

طبرسی صاحب مجمع البیان می گوید: منظور کمیت شاعر در بیت زیر، اشاره به همین آیه (آیه مودت) است که می گوید:

وجدنا لکم فی آل حم آیه

                       تأویلها منا تقی و معرب

در آل حم ،آیه ای یافتم که هر پرهیزگار آشنا به لغت عرب، آن را می فهمد.

( طبرسی ، 1425 :9 / 29 30)

در کتاب الدرالمنثور است: احمد، عبدبن حمید، بخاری، مسلم، ترمذی، ابن جریر و ابن مردویه از طریق طاووس، از ابن عباس روایت کرده اند، که شخصی از او، از آیه ی «الّا الموّدة فی القُربی» سوال کرد، سعید بن جبیر پیش قدمی کرد و گفت: منظور، قربای آل محمد است. ابن عباس گفت: عجله کردی، برای اینکه هیچ تیره ای از تیره های قریش نیست مگر آنکه رسول خدا(ص) در بین آنان قرابتی دارد، سعید گفت: پس ما قبل از اینکه در تفسیر این آیه بحث کنیم باید قبلاً معنای لغوی قرابت را بفهمیم چیست. (سیوطی، ط قدیم : 6 / 7 )

منظور از القربی، قرابت با قریش است که به نظر علامه طباطبایی درست نمی باشد.

(طباطبا ئی، 1380 : 18 / 74 )

وقتی به مجموع معانی کلمه (القربی) در منابع لغت نگاه می کنیم، متوجه می شویم که منظور از کلمه (القربی) نزدیکان می باشند و هر مقدار فرد از جهت رحم نزدیکتر باشد از مصادیق روشنتر (القربی) محسوب می شود.

و زمانی که به قرآن مراجعه می نماییم و بر اساس رویه ی تفسیر قرآن به قرآن، کلمه (القربی) را در آیات مورد توجه قرار می دهیم، باز هم از مسیر  تفاسیر مختلف  اگر برویم به معنی نزدیکان می رسیم، ولی در بعضی آیات مانند آیه 7 سوره ی حشـر و آیه 38 سوره ی روم و آیه 26 سوره ی إسراء که مخاطب شخص نبی اکرم (ص) است، این نکته روشن تر می گردد که (القربی) نزدیکان خاص پیامبر(ص) می باشند که خداوند درباره ی آنها دستوری داده است.

و  نیز زمانی که به احادیث نبوی بر می گردیم و سیره ی پیامبر (ص) را در قبال این آیات مورد توجه قرار می دهیم، متوجه می شویم که حلقه ی اول این نزدیکان، دخترش فاطمه- علیها السلام- ونوادگانش؛ حسن وحسین علیهماالسلام- وپسر عمو و داماداش علی (ع) قرار می گیرد که پیامبر (ص) بر اساس همین آیات، سرزمین فدک را به دخترش فاطمه علیهاالسلام- بخشید.

و بر همین اساس؛ وقتی به آیه 23 سوره ی شوری (آیه مودت) می رسیم؛ خداوند اجر رسالت پیامبرخویش را دوستی خاندانش قرار داده است و از طرفی دیگر وقتی به سایر آیات مراجعه     می کنیم، متوجه می شویم که در آیات دیگر به صراحت، هیچ اجری برای رسالت آن حضرت در نظر گرفته نشده است.

لذا نتیجه چنین می شود:

با توجه به معنی لغوی کلمه (القربی) و آیات متعدد در نفی اجر رسالت و آیه مودت که اجر رسالت را مودت فی القربی قرار داده است، باید گفت: اگر برای رسالت پیامبر (ص) اجری در نظر گرفته شده است، باید طوری باشد که پاسخگوی آیات نفی اجر رسالت باشد و وقتی آیات نفی اجر رسالت را بررسی می نماییم، متوجه می شویم که سمت و سوی همه ی آنها به سمت خداوند متعال و حفظ رسالت پیامبر (ص) می باشد و از طرفی، آیه مودت که اجر رسالت را مطرح نموده است، باید همان سمت و سوی الهی و حفظ رسالت پیامبر (ص) را دارا باشد.

حال وقتی ثقلین را کنار یگدیگر قرار می دهیم، یک ثقل قرآن است، که اجر رسالت را در مودت (القربی) قرار داده است و ثقل دیگر، اهل بیت است که وقتی به احادیث پیامبر در باره ی آنها رجوع می کنیم و احادیث غدیر ، ثقلین ، ولایت ، منزلت ، دار ، تبلیغ سوره ی برائت ، لیله المبیت ، پرچم ،  سفینه ، کساء ، مدینه العلم ، دوازده خلیفه ، سد ابواب ، اخوت ، علی منّی ، علی معه الحق ، ……را مورد توجه قرار می دهیم، مشخص می گردد که (القربی) همان اهل البیت می باشند، به همان تعبیر علامه طباطبایی می رسیم که: مودت اهل البیت ادعاءً اجر خوانده شده و گرنه حقیقت آن همان چیزی است که سایر آیات (نفی اجر رسالت ) بر آن دلالت دارد.

( طباطبا ئی ، 1380 : 18 / 46 )

و مودتی است که مردم را به اهل البیت ارجاع می دهد تا آنها مرجع علمی قرار گیرند و حفظ و تقویت رسالت که برآیند سایر آیات (نفی اجر رسالت ) است، تامین گردد.

                                         ************************

اگر قرار باشد حسنه موجب نجات ما از آتش باشد و حقیقت حسنه مودت فی القربی است باید بیشترین مودت را به حضرت صدیقه شهیده (س) داشته باشیم.

*مقام حضرت فاطمه (س):

1-در روایات آمده است که : قال النبی – صلّی الله علیه و آله – : اَوَّلُ شخصٍ تدْخُلُ الجنةَ فاطمةُ.

پیامبر اکرم – صلّی الله علیه و آله – فرمود: اولین کسی که داخل بهشت می‌شود، فاطمه است. (بحار الانوار، ج 43، ص 44)

و تمام انبیاء از حضرت آدم تا رسول اکرم(ص) یک به یک در بهشت می آیند و به ایشان عرض احترام می کنند.

2-در روایت دیگر آمده است که وجود مبارک حضرت زهرا(س) درب بهشت است و هنگامی که وارد بهشت می شوند حضرت احدیت ندا می دهد:  يا فاطمة لك عندي الرضا (من به تو راضی ام)

بنابراین امضای رضای پروردگار برای هر کدام از ما، مشروط به رضای صدیقه طاهره از افعال و اعمال ما در این عالم است.

پایان بخش یازدهم

 

بازدیدها: 62

همچنین ببینید

موضوع«عصمت وحی آوران» از مثنوی معنوی توسط استاد محمد قدسی

عصمت وحی آوران (سوره الشوري) (51) (ص 488) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

13 + پنج =